Από τον απαιτητικό κόσμο των επιχειρήσεων στη mindfulness, την ηγεσία και το wellbeing, η Μυρτώ Λεγάκη έχει κάνει τη δική της διαδρομή αναζητώντας έναν διαφορετικό τρόπο να εργαζόμαστε, να ηγούμαστε και τελικά να ζούμε. Leadership consultant, resilience expert και ιδρύτρια του One Breath, μας μιλά για την ψυχική ανθεκτικότητα, τη δύναμη της αυτογνωσίας και την ανάγκη να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει πραγματική ευεξία σήμερα.

Αρχικά, τι σημαίνει mindfulness; Και πώς ξεκίνησε η δική σας σχέση με αυτό;

Mindfulness σημαίνει να είμαστε πραγματικά παρόντες στη ζωή μας. Να παρατηρούμε τι συμβαίνει μέσα μας και γύρω μας, με επίγνωση και ενδιαφέρον, χωρίς κριτική. Αντίθετα από ό,τι πιστεύουν πολλοί, δεν σημαίνει ότι σταματάμε να σκεφτόμαστε ή ότι είμαστε διαρκώς ήρεμοι και θετικοί. Σημαίνει ότι μαθαίνουμε να ακούμε τον εαυτό μας και συμφιλιωνόμαστε με ό,τι συμβαίνει, ακόμη και με τις δύσκολες στιγμές. Η δική μου σχέση με το mindfulness ξεκίνησε το 2010, μετά από περίπου 15 χρόνια σε πολύ απαιτητικά εταιρικά περιβάλλοντα. Ζούσα σε εξαιρετικά έντονους ρυθμούς - θυμάμαι ότι την πρώτη κιόλας ημέρα δουλειάς στη Νέα Υόρκη έφυγα από το γραφείο στη μία τα ξημερώματα… Ήμουν εξαιρετικά πιεσμένη αλλά δεν το συνειδητοποιούσα. Για πολλά χρόνια δεν άκουγα τα σημάδια που μου έστελνε το σώμα μου. Μέχρι που, ενώ ήμουν έγκυος, έχασα ξαφνικά την ακοή μου από τη μία πλευρά, κατέρρευσα σωματικά και ψυχικά και έφτασα σε burnout. Αυτή η εμπειρία έγινε σημείο καμπής. Αναζητώντας έναν διαφορετικό τρόπο να σχετίζομαι με το στρες και τον εαυτό μου, γνώρισα το mindfulness και ξεκίνησα με μόλις πέντε λεπτά πρακτικής την ημέρα. Σταδιακά έμαθα να αναγνωρίζω καλύτερα τις ανάγκες μου, να βάζω όρια και να αντιμετωπίζω τις δυσκολίες με μεγαλύτερη επίγνωση, αντί να λειτουργώ συνεχώς στον αυτόματο πιλότο. Για μένα, λοιπόν, το mindfulness δεν ξεκίνησε ως επαγγελματική επιλογή, αλλά ως προσωπική ανάγκη, ως μια σανίδα σωτηρίας. Εξελίχθηκε σε μια βαθιά μεταμορφωτική διαδικασία που άλλαξε τη σχέση μου με τον εαυτό μου, τη δουλειά και τους ανθρώπους γύρω μου, και τελικά τον τρόπο με τον οποίο επιλέγω να ζω.

Η πρακτική του, μπορεί να μας βοηθήσει να ζήσουμε περισσότερα καλύτερα χρόνια, αντί απλώς να τα διανύσουμε;

Όταν μιλάμε για μακροζωία, χρειάζεται να αναρωτηθούμε όχι μόνο πόσα χρόνια θέλουμε να ζήσουμε, αλλά και πώς θέλουμε να τα βιώνουμε. Για μένα, το ζητούμενο δεν είναι απλώς να προσθέσουμε χρόνια στη ζωή μας, αλλά περισσότερη ζωή στα χρόνια μας - περισσότερη παρουσία, υγεία, σύνδεση και ουσιαστική επαφή με τον εαυτό μας και τους ανθρώπους γύρω μας. Το mindfulness δεν είναι φυσικά «μαγική συνταγή». Μας βοηθά όμως να καλλιεργήσουμε την επίγνωση που χρειαζόμαστε για να φροντίζουμε καλύτερα τον εαυτό μας: να αντιλαμβανόμαστε πότε έχουμε ξεπεράσει τα όριά μας, να διαχειριζόμαστε καλύτερα το στρες και να κάνουμε πιο συνειδητές επιλογές γύρω από τον ύπνο, τη διατροφή, την κίνηση, την εργασία και τις σχέσεις μας. Και υπάρχει και μια ακόμη διάσταση: περνάμε μεγάλο μέρος της ζωής μας περιμένοντας το επόμενο: το Σαββατοκύριακο, τις διακοπές, τον επόμενο στόχο, μια πιο ήρεμη περίοδο. Το mindfulness μάς θυμίζει ότι η ζωή βρίσκεται και σε αυτή τη στιγμή. Οπότε, «περισσότερα καλύτερα χρόνια» σημαίνει για μένα και κάτι πολύ απλό: να είμαστε πραγματικά παρόντες για να τα ζήσουμε.

Το χρόνιο στρες επηρεάζει σώμα και νου. Μπορεί η καθημερινή πρακτική της ενσυνειδητότητας να γίνει μια μορφή πρόληψης για το μέλλον μας;

Ναι, με την έννοια ότι μας μαθαίνει να αναγνωρίζουμε νωρίτερα τι συμβαίνει μέσα μας. Το στρες δεν υπάρχει μόνο στο νου μας· είναι μια συνολική σωματική και ψυχική αντίδραση. Όταν γίνεται χρόνιο, το σώμα και το νευρικό μας σύστημα παραμένουν για μεγάλα διαστήματα σε κατάσταση εγρήγορσης. Μέσα από τη συστηματική πρακτική mindfulness εκπαιδεύουμε την προσοχή μας και αρχίζουμε να αναγνωρίζουμε πιο έγκαιρα τα σημάδια του στρες - την ένταση στο σώμα, την αναπνοή που αλλάζει, τις σκέψεις που επιταχύνονται, την ευερεθιστότητα. Αυτό μας δίνει έναν πολύτιμο χώρο πριν φτάσουμε στα όριά μας. Δεν μπορούμε να αφαιρέσουμε το στρες από τη ζωή μας, μπορούμε όμως να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρινόμαστε σε αυτό.

Το mindfulness δεν ξεκίνησε ως μια τάση ευεξίας, αλλά εφαρμόστηκε αρχικά σε νοσοκομειακό περιβάλλον, όταν στα τέλη της δεκαετίας του ’70 ο Jon Kabat-Zinn που θεωρείται ο “πατέρας” του mindfulness, δημιούργησε το πρόγραμμα MBSR (Mindfulness-Based Stress Reduction) για ανθρώπους που αντιμετώπιζαν χρόνιο πόνο και στρες. Έκτοτε, χιλιάδες επιστημονικές μελέτες έχουν εξετάσει την επίδρασή του στο χρόνιο στρες, το άγχος και την ψυχική υγεία, με ευρήματα που συνδέουν τη συστηματική πρακτική με καλύτερη ρύθμιση της απόκρισης στο στρες και αλλαγές στη λειτουργία περιοχών του εγκεφάλου που σχετίζονται με την προσοχή και τη συναισθηματική ρύθμιση.

Προγράμματα με βάση το mindfulness εφαρμόζονται με μεγάλη επιτυχία εδώ και 50 χρόνια στον τομέα της Υγείας και της Ψυχικής Υγείας παγκοσμίως. Έχουν αναγνωριστεί από το εθνικό σύστημα υγείας της Αγγλίας (NHS, N.I.C.E. guidelines) ως επίσημη θεραπεία ψυχικής υγείας για την αντιμετώπιση του στρες, του άγχους και των συμπτωμάτων της κατάθλιψης.

Απευθύνεται σε όλες τις ηλικίες; 

Το mindfulness μπορεί να προσαρμοστεί σε διαφορετικές ηλικίες και διαφορετικές ανάγκες. Έχω διδάξει mindfulness σε παιδιά 5 ετών και σε διαβεβαιώ ότι αυτά είναι πολύ πιο κοντά στην αίσθηση του παρόντος από ό,τι εμείς οι μεγάλοι. Στην ουσία τα παιδιά ζουν μόνο στο παρόν, γι᾽αυτό και τα συναισθήματά τους διαρκούν συνήθως λίγο. Ξεθυμαίνουν γρήγορα (η ένταση ενός συναισθήματος εξάλλου βιολογικά έχει 90 δευτερόλεπτα ζωής μέσα στο σώμα). Και τα βλέπεις: αφού θυμώσουν, λίγα λεπτά μετά μπορεί να συνεχίσουν να παίζουν ή να γελούν. Δεν υπάρχει ο νους που πλάθει ιστορίες και “κρατάει μούτρα”. Ένα παιδί ή ένας έφηβος, φυσικά, δεν θα εξασκηθεί με τον ίδιο τρόπο όπως ένας ενήλικας ή ένας άνθρωπος μεγαλύτερης ηλικίας. Η ουσία όμως παραμένει η ίδια: μαθαίνουμε να στρέφουμε την προσοχή μας συνειδητά στην εμπειρία μας. Στα παιδιά και στους εφήβους, για παράδειγμα, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε πολύ πιο σύντομες και βιωματικές πρακτικές, που συνδέονται με την αναπνοή, το σώμα ή τις αισθήσεις. Και όσο μεγαλώνουμε, η πρακτική μπορεί να μας βοηθήσει να καλλιεργούμε μια διαφορετική σχέση με τις αλλαγές που αναπόφευκτα φέρνει η ζωή, με περισσότερη αποδοχή, περιέργεια και παρουσία.

Αυτή τη στιγμή, μάλιστα, η One Breath συμμετέχει στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα WISE-UP, ένα τριετές πρόγραμμα Erasmus+ που εφαρμόζεται σε πάνω από 70 σχολεία στην Ευρώπη και απευθύνεται σε μαθητές 12-18 ετών και εκπαιδευτικούς. Στόχος μας είναι να εισάγουμε πρακτικά εργαλεία mindfulness μέσα στη σχολική καθημερινότητα, ενισχύοντας την ψυχική ανθεκτικότητα, τη διαχείριση του στρες και μια πιο υγιή σχέση με την ψηφιακή ζωή.

Πολλοί λένε «δεν έχω χρόνο για αυτό...». Είναι τελικά θέμα χρόνου ή θέμα παρουσίας; Και πόσο μικρή μπορεί να είναι μια πρακτική για να έχει νόημα;

Πιστεύω ότι είναι περισσότερο θέμα πρόθεσης και παρουσίας παρά χρόνου. Συχνά έχουμε στο μυαλό μας ότι για να κάνουμε mindfulness πρέπει να καθίσουμε για μισή ώρα σε απόλυτη ησυχία. Δεν είναι έτσι. Ακόμη και λίγα λεπτά μπορούν να γίνουν μια ουσιαστική παύση μέσα στην ημέρα, και αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι η συνέπεια.

Αυτή ακριβώς η ανάγκη ήταν και ένας από τους λόγους που δημιουργήσαμε με την ομάδα μου το Mindfulness Together, την online πλατφόρμα mindfulness που μπορεί κανείς να βρει στο mindfulness.gr. Ήθελα να δημιουργήσω έναν χώρο όπου ο καθένας θα μπορεί να εντάξει την πρακτική στην καθημερινότητά του εύκολα και με καθοδήγηση, όπου κι αν βρίσκεται.

Σήμερα, μέσα στην πλατφόρμα υπάρχουν πάνω από 800 ηχογραφημένοι διαλογισμοί με τη φωνή μου, με πρακτικές που ξεκινούν ακόμη και από μόλις 3 λεπτά, ώστε ο καθένας να μπορεί να εντάξει το mindfulness στην καθημερινότητά του. Παράλληλα, ένα πολύ σημαντικό κομμάτι του Mindfulness Together είναι οι εβδομαδιαίες live συναντήσεις μέσω Zoom, όπου συναντιόμαστε και εξασκούμαστε μαζί σε πραγματικό χρόνο. Η πλατφόρμα περιλαμβάνει επίσης ολοκληρωμένα προγράμματα διαχείρισης του άγχους, masterclasses και εκπαιδευτικό υλικό γύρω από το mindfulness, το στρες, τον ύπνο, τις σχέσεις και την ευεξία.

Και αυτό που θεωρώ σημαντικό είναι ότι δεν χρειάζεται κάποιος να έχει προηγούμενη εμπειρία ή να ξέρει «πώς να διαλογιστεί». Μπορεί απλώς να μπει στο mindfulness.gr, να επιλέξει μια πρακτική ανάλογα με τον χρόνο ή την ανάγκη που έχει εκείνη τη στιγμή και να ξεκινήσει. Μπορεί να είναι ένας σύντομος διαλογισμός το πρωί, μια πρακτική για το στρες μέσα στην ημέρα ή κάτι που θα τον βοηθήσει να αποφορτιστεί πριν από τον ύπνο.

Γιατί τελικά το mindfulness δεν χρειάζεται να είναι ακόμη ένα πράγμα που πρέπει να χωρέσουμε στο πρόγραμμά μας. Μπορεί να γίνει μέρος της ζωής που ήδη έχουμε. Τρεις συνειδητές αναπνοές πριν από ένα meeting, λίγα λεπτά περπάτημα χωρίς το κινητό ή ένας καθοδηγούμενος διαλογισμός πριν κοιμηθούμε μπορούν να είναι η αρχή.

Δεν χρειάζεται λοιπόν να περιμένουμε να βρούμε τον «ιδανικό χρόνο». Ξεκινάμε από εκεί που είμαστε, με τον χρόνο που έχουμε.

Αν σας ζητούσαμε να δώσετε στον αναγνώστη του GLOW.GR μία απλή άσκηση mindfulness που μπορεί να κάνει καθημερινά, ακόμη και μέσα σε ένα λεπτό, ποια θα ήταν και πώς θα την έκανε;

Θα πρότεινα κάτι πολύ απλό: για ένα λεπτό, να σταματήσετε αυτό που κάνετε και να φέρετε την προσοχή σας στην αναπνοή. Δεν χρειάζεται να προσπαθήσετε να αναπνεύσετε διαφορετικά ή «σωστά». Απλώς παρατηρήστε την αναπνοή όπως είναι. Νιώστε πού γίνεται περισσότερο αισθητή στο σώμα - ίσως στα ρουθούνια, στο στήθος ή στην κοιλιά. Κάθε φορά που ο νους φεύγει σε μια σκέψη, απλώς αναγνωρίστε το και επιστρέψτε απαλά στην επόμενη αναπνοή. Μέσα σε αυτό το ένα λεπτό δεν προσπαθούμε να πετύχουμε κάτι. Απλώς σταματάμε για λίγο το «κάνω» και επιστρέφουμε στο «είμαι». Και πολλές φορές αυτή η μικρή παύση είναι αρκετή για να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο θα μπούμε στην επόμενη στιγμή της ημέρας μας.

Αν μπορούσατε να μας μάθετε μία λέξη που θα θέλαμε να θυμόμαστε όσο μεγαλώνουμε, ποια θα ήταν;

Παρουσία. Γιατί η ζωή μας συμβαίνει μόνο εδώ. Πολύ συχνά ο νους βρίσκεται είτε σε κάτι που έχει ήδη συμβεί στο παρελθόν είτε σε κάτι που περιμένουμε στο μέλλον. Και κάπως έτσι μπορεί να χάσουμε αυτό που υπάρχει ήδη μπροστά μας. Όσο μεγαλώνω, συνειδητοποιώ ολοένα και περισσότερο ότι παρουσία δεν σημαίνει πως όλα είναι εύκολα ή όμορφα. Σημαίνει είμαι πραγματικά εδώ και για τα όμορφα και για τα δύσκολα. Τελικά οι στιγμές στις οποίες ήμουν πραγματικά παρούσα είναι οι στιγμές που έχω αληθινά ζήσει.

Και εσάς προσωπικά, τι σας βοηθά περισσότερο να επιστρέφετε στο «εδώ και τώρα» όταν η καθημερινότητα σας παρασύρει;

Η αναπνοή και το σώμα είναι για μένα δύο από τις πιο απλές «άγκυρες» με το παρόν. Όταν αντιλαμβάνομαι ότι η ημέρα με έχει παρασύρει, κάνω μια μικρή παύση και παίρνω μερικές αργές αναπνοές ή φέρνω την προσοχή μου στα πέλματα των ποδιών μου που ακουμπούν στο έδαφος. Με βοηθάει επίσης πολύ το περπάτημα. Αφήνω για λίγο το κινητό, παρατηρώ την κίνηση του σώματος, τους ήχους, το φως, ό,τι υπάρχει γύρω μου. Και αν δουλεύω στο γραφείο, σηκώνω το βλέμμα μου από την οθόνη και κοιτάζω μπροστά, ανοίγω τον ορίζοντά μου και θυμάμαι ότι η ζωή είναι εκεί έξω, όχι μόνο σε αυτό το συνεχή διάλογο που διαδραματίζεται μέσα στο κεφάλι μου.

Φωτογραφίες: Πάνος και Δημήτρης Στρατής