Η είδηση της απώλειας της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ σκόρπισε συγκίνηση στον πνευματικό κόσμο της Ελλάδας και της Ευρώπης. Μια σπουδαία ιστορικός, μια φωτεινή πανεπιστημιακή προσωπικότητα, μια γυναίκα που άνοιξε δρόμους σε ανδροκρατούμενους θεσμούς και έκανε το Βυζάντιο ζωντανό κομμάτι της σύγχρονης ιστορικής σκέψης, έφυγε από τη ζωή αφήνοντας πίσω της ένα έργο διεθνούς ακτινοβολίας και μια παρακαταθήκη ήθους, γνώσης και δημόσιου λόγου.
Από την Κατοχή στη διεθνή ακαδημαϊκή αναγνώριση
Γεννημένη στην Αθήνα το 1926, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ανδρώθηκε μέσα σε δύσκολες ιστορικές συνθήκες. Έζησε την Κατοχή, τον Εμφύλιο και τη φτώχεια της μεταπολεμικής Ελλάδας, που σημάδεψαν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν την ιστορία: όχι ως αφήγημα, αλλά ως ζωντανή διαδικασία συγκρούσεων, ιδεών και επιλογών. Με υποτροφία έφυγε για τη Γαλλία, όπου σπούδασε και διέπρεψε, χτίζοντας βήμα-βήμα μια λαμπρή ακαδημαϊκή πορεία.
Η εγκατάστασή της στο Παρίσι δε σήμαινε αποκοπή από την ελληνική της ταυτότητα. Αντίθετα, αποτέλεσε τη γέφυρα μέσα από την οποία το Βυζάντιο -συχνά παρεξηγημένο ή υποβαθμισμένο- παρουσιάστηκε στη Δύση ως θεμελιώδες κεφάλαιο της ευρωπαϊκής ιστορίας.
Η πρώτη γυναίκα πρύτανης στη Σορβόννη
Σταθμός στη ζωή και την καριέρα της υπήρξε η εκλογή της ως πρύτανης στο Université de Paris 1 Panthéon-Sorbonne. Ήταν η πρώτη γυναίκα που κατέλαβε τη θέση αυτή στην ιστορία του ιστορικού πανεπιστημίου, γεγονός με ισχυρό συμβολισμό, όχι μόνο για τη Γαλλία αλλά και για ολόκληρη την Ευρώπη.
Το επιστημονικό έργο της Αρβελέρ υπήρξε καθοριστικό. Μελετώντας τη βυζαντινή ιστορία όχι ως «παρακμή» της αρχαιότητας αλλά ως αυτόνομο και δημιουργικό πολιτισμό, συνέβαλε αποφασιστικά στην αναθεώρηση στερεοτύπων. Τα βιβλία και οι μελέτες της, γραμμένα με αυστηρότητα αλλά και καθαρότητα λόγου, απευθύνονταν τόσο στους ειδικούς όσο και στο ευρύτερο κοινό.
Ιδιαίτερη θέση κατείχε στη σκέψη της η σχέση εξουσίας και θρησκείας, καθώς και η έννοια της πολιτικής συνέχειας. Για την Αρβελέρ, το Βυζάντιο αποτέλεσε κάτι σαν ένα εργαστήριο ιδεών που βοηθά να κατανοήσουμε τη σύγχρονη Ευρώπη.
Μια κληρονομιά που θα μείνει για πάντα ζωντανή
Πέρα από την ακαδημαϊκή της δράση, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε ενεργή δημόσια διανοούμενη. Οι παρεμβάσεις της χαρακτηρίζονταν από ευθύτητα, κριτικό πνεύμα και βαθιά πίστη στην παιδεία. Μιλούσε συχνά για την Ελλάδα, χωρίς ωραιοποιήσεις αλλά με αγωνία και αγάπη, τονίζοντας την ανάγκη ιστορικής αυτογνωσίας και πνευματικής σοβαρότητας.
Ο λόγος της ήταν αιχμηρός όταν χρειαζόταν, αλλά πάντα τεκμηριωμένος. Δε δίσταζε να συγκρουστεί με ευκολίες και μύθους, υπερασπιζόμενη την αξία της γνώσης απέναντι στον λαϊκισμό και την προχειρότητα.
Η απώλεια της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν αφορά μόνο τον ακαδημαϊκό κόσμο. Αφορά όλους όσοι πιστεύουν ότι η ιστορία μπορεί να φωτίσει το παρόν και να καθοδηγήσει το μέλλον. Το έργο και το παράδειγμά της θα συνεχίσουν να εμπνέουν φοιτητές, ερευνητές και αναγνώστες, υπενθυμίζοντας ότι η γνώση απαιτεί κόπο, τόλμη και ηθική στάση.
Φωτογραφίες: Ίδρυμα Βασίλης & Ελίζας Γουλανδρή
