Πότε η ενδομητρίωση επηρεάζει τη γονιμότητα και τι σημαίνει αυτό στην πράξη; Από τα συμπτώματα και τη διάγνωση μέχρι την ηλικία, το ωοθηκικό απόθεμα και την επιλογή της κατάλληλης θεραπευτικής στρατηγικής, ο Δημήτρης Μιχαλάκης, MD, MSc, γυναικολόγος Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής στην Embryolab Fertility Clinic, δίνει τις απαντήσεις.
Η ενδομητρίωση είναι μια πάθηση που πολλές γυναίκες γνωρίζουν κυρίως μέσα από τον πόνο. Έντονη περίοδος, χρόνιος πυελικός πόνος, πόνος κατά τη σεξουαλική επαφή ή συμπτώματα από το έντερο και την ουροδόχο κύστη μπορεί να αποτελούν ενδείξεις της νόσου, η οποία σε αρκετές περιπτώσεις παραμένει αδιάγνωστη για χρόνια. Την ίδια στιγμή, η σχέση της με τη γονιμότητα δημιουργεί εύλογα ερωτήματα. «Τι σημαίνει τελικά μια διάγνωση ενδομητρίωσης για μια γυναίκα που θέλει να αποκτήσει παιδί;» Και κυρίως, «χρειάζεται να ανησυχεί;»
Η πρώτη μου ερώτηση στον δρα Δημήτρη Μιχαλάκη είναι ακριβώς αυτή: «Πόσο συχνά επηρεάζει πραγματικά η ενδομητρίωση την ικανότητα μιας γυναίκας να συλλάβει;» Η απάντησή του ξεκινά με μια σημαντική διευκρίνιση: «Η ενδομητρίωση δεν σημαίνει ότι μια γυναίκα δεν θα μπορέσει να αποκτήσει παιδί. Σε ένα ποσοστό γυναικών μπορεί πράγματι να επηρεάσει τη γονιμότητα, όμως αυτό δεν αφορά όλες τις γυναίκες με τη νόσο. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η ενδομητρίωση αφορά περίπου 1 στις 10 γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας παγκοσμίως, δηλαδή περίπου 190 εκατομμύρια γυναίκες. Μεταξύ των γυναικών που αντιμετωπίζουν υπογονιμότητα, ένα σημαντικό ποσοστό, έως και 25-50%, μπορεί να έχει ενδομητρίωση».
ΓΙΑΤΙ ΟΜΩΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΣΥΜΒΕΙ ΑΥΤΟ;
Όπως εξηγεί, οι μηχανισμοί είναι περισσότεροι από ένας. Η ενδομητρίωση μπορεί να προκαλέσει συμφύσεις και αλλαγές στην ανατομία της πυέλου, επηρεάζοντας τη λειτουργία των σαλπίγγων και τη φυσιολογική συνάντηση ωαρίου και σπερματοζωαρίου. Παράλληλα, συνδέεται με ένα χρόνιο φλεγμονώδες περιβάλλον, ενώ, όταν υπάρχουν ενδομητριώματα στις ωοθήκες, ιδιαίτερη σημασία έχει η αξιολόγηση του ωοθηκικού αποθέματος. «Γι’ αυτό και δεν αντιμετωπίζουμε την ενδομητρίωση ως μία ενιαία κατάσταση», τονίζει. Η θέση και η έκτασή της, η ηλικία της γυναίκας, το ωοθηκικό της απόθεμα και κυρίως το προσωπικό της αναπαραγωγικό πλάνο είναι στοιχεία που πρέπει να συνεκτιμώνται.
OΤΑΝ ΤΑ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ ΧΤΥΠΟΥΝ ΚΑΜΠΑΝΑΚΙ
Από τη στιγμή που η νόσος μπορεί να παραμένει αδιάγνωστη, τον ρωτώ ποια συμπτώματα θα πρέπει να κινητοποιήσουν μια γυναίκα. Εδώ ο πόνος της περιόδου έχει πρωταγωνιστικό ρόλο. «Ο πολύ έντονος πόνος στην περίοδο δεν είναι κάτι που μια γυναίκα θα πρέπει απλώς να μάθει να υπομένει», λέει. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε γυναίκα με έντονη δυσμηνόρροια έχει ενδομητρίωση. Όταν, όμως, ο πόνος είναι τόσο έντονος ώστε να επηρεάζει την καθημερινότητα, αξίζει να διερευνηθεί. Στα βασικά συμπτώματα περιλαμβάνονται, επίσης, ο χρόνιος πυελικός πόνος, η επώδυνη σεξουαλική επαφή, καθώς και συμπτώματα που σχετίζονται με το έντερο ή την ούρηση. Η δυσκολία επίτευξης εγκυμοσύνης μπορεί επίσης να αποτελεί ένδειξη. Ο γιατρός αναφέρεται, μάλιστα, και σε πρόσφατη μελέτη σύμφωνα με την οποία το 50% των γυναικών με ανεξήγητη υπογονιμότητα μπορεί να έχουν υποκλινική ή “silent” ενδομητρίωση.
ΚΑΙ ΠΩΣ ΕΠΙΒΕΒΑΙΩΝΕΤΑΙ Η ΔΙΑΓΝΩΣΗ;
Οι κατευθυντήριες οδηγίες της European Society of Human Reproduction and Embryology (ESHRE) συστήνουν διακολπικό υπερηχογράφημα όταν υπάρχει κλινική υποψία ενδομητρίωσης, ακόμη και όταν η κλινική εξέταση είναι φυσιολογική. Σε περιπτώσεις εν τω βάθει ενδομητρίωσης μπορεί να χρειαστεί εξειδικευμένο διακολπικό υπερηχογράφημα ή μαγνητική τομογραφία, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρειαστεί ακόμη και λαπαροσκόπηση. Ένα φυσιολογικό υπερηχογράφημα, επομένως, δεν αποκλείει από μόνο του την παρουσία της νόσου. Η έγκαιρη διάγνωση έχει σημασία όχι μόνο για την αντιμετώπιση του πόνου και των συμπτωμάτων, αλλά και επειδή δίνει στη γυναίκα τη δυνατότητα να συζητήσει εγκαίρως τη γονιμότητά της.
Ο ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΗΛΙΚΙΑ
Σε αυτό το σημείο περνάμε στην ηλικία, έναν παράγοντα που έτσι κι αλλιώς καθορίζει τη γονιμότητα. «Τι αλλάζει όταν υπάρχει και ενδομητρίωση;» τον ρωτώ. «Η ηλικία παραμένει καθοριστική», απαντά. «Η American Society for Reproductive Medicine (ASRM) χαρακτηρίζει τη γυναικεία ηλικία ως τον σημαντικότερο μεμονωμένο παράγοντα πρόβλεψης της γονιμότητας, καθώς με την πάροδο του χρόνου μεταβάλλονται τόσο ο αριθμός όσο και η ποιότητα των διαθέσιμων ωαρίων», σημειώνει και συνεχίζει: «Όταν συνυπάρχει ενδομητρίωση, ο χρόνος αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Αυτό δεν σημαίνει ότι μια γυναίκα με ενδομητρίωση πρέπει να βιαστεί να αποκτήσει παιδί, αλλά ότι είναι χρήσιμο να γνωρίζει εγκαίρως ποιες είναι οι δικές της αναπαραγωγικές δυνατότητες και να μην αφήνει τον σχεδιασμό για αργότερα. Ιδιαίτερα όταν υπάρχουν ενδομητριώματα στις ωοθήκες, μειωμένο ωοθηκικό απόθεμα, προηγούμενο χειρουργείο ή πιθανότητα νέας επέμβασης στις ωοθήκες, χρειάζεται συνολική εκτίμηση.
Η ESHRE επισημαίνει ότι σε εκτεταμένη ωοθηκική ενδομητρίωση, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν αμφοτερόπλευρα ενδομητριώματα, μπορεί να υπάρχει αυξημένος κίνδυνος μειωμένου ωοθηκικού αποθέματος. Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί, όταν ενδείκνυται, να συζητηθεί και η διατήρηση της γονιμότητας μέσω κρυοσυντήρησης ωαρίων». Ο ίδιος χρησιμοποιεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: η στρατηγική μπορεί να είναι εντελώς διαφορετική για μια γυναίκα 29 ετών με καλό ωοθηκικό απόθεμα και ήπια νόσο σε σχέση με μια γυναίκα 38 ετών με ενδομητρίωμα και ήδη μειωμένο απόθεμα. Το ζητούμενο δεν είναι να δημιουργηθεί φόβος γύρω από την ενδομητρίωση, αλλά να μετατραπεί η γνώση σε σωστό και έγκαιρο σχεδιασμό.
Η ΣΩΣΤΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΓΥΝΑΙΚΑ
Στη συνέχεια, ένα από τα ερωτήματα που προκύπτουν αφορά τα ενδομητριώματα και το χειρουργείο. «Πρέπει να προηγείται πάντα της εξωσωματικής γονιμοποίησης;» διερωτώμαι. «Όχι. Οι οδηγίες της ESHRE δεν συστήνουν τη χειρουργική αφαίρεση ενός ενδομητριώματος πριν από την εξωσωματική αποκλειστικά και μόνο με στόχο τη βελτίωση των ποσοστών επιτυχίας. Τα διαθέσιμα δεδομένα δεν δείχνουν όφελος στο ποσοστό γεννήσεων, ενώ η επέμβαση μπορεί να επηρεάσει αρνητικά το ωοθηκικό απόθεμα. Το χειρουργείο μπορεί, βέβαια, να έχει θέση για άλλους λόγους, όπως ο σημαντικός πόνος ή όταν το ενδομητρίωμα δυσχεραίνει την πρόσβαση στα ωοθυλάκια. Έτσι, η απόφαση δεν είναι απλώς «χειρουργείο ή IVF». Είναι μια συνολική αξιολόγηση του τι μπορεί να προσφέρει στη συγκεκριμένη γυναίκα, τη μεγαλύτερη πιθανότητα να πετύχει τον στόχο της, προστατεύοντας παράλληλα όσο γίνεται τη μελλοντική της γονιμότητα».
«Δρ Μιχαλάκη, ποιο είναι τελικά το μεγαλύτερο λάθος που μπορεί να κάνει μια γυναίκα με ενδομητρίωση σε σχέση με τη γονιμότητά της;» Η απάντησή του είναι ξεκάθαρη: «Η αναβολή του σχεδιασμού. Μπορεί να συμβαίνει επειδή μια γυναίκα θεωρεί ότι, εφόσον έχει κανονικό κύκλο, η γονιμότητά της δεν μπορεί να επηρεάζεται ή επειδή πιστεύει ότι πρέπει πρώτα οπωσδήποτε να “θεραπεύσει” χειρουργικά την ενδομητρίωση και μετά να ασχοληθεί με τη μητρότητα. Μια έγκαιρη συζήτηση με έναν ειδικό αναπαραγωγής δεν σημαίνει ότι πρέπει να ξεκινήσει άμεσα θεραπεία. Μπορεί απλώς να σημαίνει ότι αξιολογούμε πού βρίσκεται σήμερα: το ωοθηκικό της απόθεμα, την έκταση της νόσου, την κατάσταση των σαλπίγγων και, κυρίως, τι επιθυμεί η ίδια και σε ποιο χρονικό ορίζοντα. Αν έπρεπε να κρατήσει μία μόνο πληροφορία μια γυναίκα με ενδομητρίωση, θα ήταν αυτή: Η διάγνωση δεν σημαίνει ότι δεν θα μπορέσει να αποκτήσει παιδί. Σημαίνει όμως ότι αξίζει να γνωρίζει νωρίς τις επιλογές της», αναφέρει κλείνοντας.
Ο δρ. Δημήτρης Μιχαλάκης είναι χειρουργός μαιευτήρας-γυναικολόγος, με ειδίκευση στην Αναπαραγωγική Ενδοκρινολογία, την Υπογονιμότητα και την Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή. Κατέχει δύο μεταπτυχιακά διπλώματα, στην Ανθρώπινη Αναπαραγωγή και στη Γυναικολογική Χειρουργική της Ελάσσονος Πυέλου, και έχει εκτενή πρακτική εμπειρία στον τομέα αυτό. Είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ανθρώπινης Αναπαραγωγής (ESHRE) και της Ελληνικής Εταιρείας Μαιευτικής και Γυναικολογίας. (HSOG).
Info: Εθνικής Αντιστάσεως 173-175, Καλαμαριά, τηλ.: 2310 474747, www.embryolab.eu, www.embryolab-academy.org
