Με σπουδές στην αρχαιολογία και την αρχιτεκτονική και πολυετή παρουσία στον χώρο της ιστορίας της τέχνης και της επιμέλειας, ο Κώστας Πράπογλου έχει συνδέσει το έργο του με εκθέσεις που αναζητούν νέες αναγνώσεις ανάμεσα στην τέχνη, τον χώρο, τη μνήμη και τον χρόνο. Έχει επιμεληθεί περισσότερες από 150 ατομικές εκθέσεις, ενώ αρκετά από τα projects του έχουν ενεργοποιήσει χώρους με ιδιαίτερο ιστορικό, αρχιτεκτονικό ή θεσμικό φορτίο, μετατρέποντάς τους σε πεδία συνάντησης με τη σύγχρονη δημιουργία. Από αυτή την επιθυμία να διαβάζει τον χώρο όχι ως ουδέτερο σκηνικό, αλλά ως ενεργό μέρος της αφήγησης, γεννιέται και η «Συναστρία», η έκθεση που παρουσιάζεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος και φέρνει σε διάλογο είκοσι εικαστικούς, δεκατέσσερις ποιητές και ποιήτριες, σπάνια βιβλία και διαφορετικές μορφές γνώσης. Με αφετηρία τον ουρανό και την ιδέα της σύνδεσης φαινομενικά διαφορετικών σημείων, ο Πράπογλου δημιουργεί μια έκθεση όπου η τέχνη συναντά τη μυθολογία, την αστρονομία, την ποίηση και το προσωπικό βίωμα.

Με αφορμή τη «Συναστρία», συζητήσαμε μαζί του για την τέχνη, τη δύναμη του χώρου, τη σχέση παρελθόντος και παρόντος, αλλά και για όσα μπορεί να συνεχίσει να γεννά μια έκθεση αφού ο επισκέπτης έχει πλέον φύγει από αυτήν

Αν έπρεπε να περιγράψετε με τρεις λέξεις τη φιλοσοφία πίσω από το Synastry, ποιες θα ήταν;

Συγγένεια, προσανατολισμός, έκπληξη. Η Συναστρία γεννήθηκε από την πεποίθηση ότι τίποτε δεν υπάρχει απομονωμένο. Όπως οι άνθρωποι ένωσαν κάποτε μακρινά άστρα για να διαβάσουν μορφές στον ουρανό, έτσι και η έκθεση αναζητά αφανείς δεσμούς ανάμεσα σε έργα, ποιήματα, επιστημονικά τεκμήρια και προσωπικά βιώματα. Ο προσανατολισμός εκφράζει την ανάγκη να βρούμε τη θέση μας μέσα σε ένα αχανές σύνολο. Η έκπληξη έρχεται όταν δύο φαινομενικά ξένα σημεία αναγνωρίζονται ξαφνικά μεταξύ τους.

Τι σημαίνει για εσάς η λέξη «Τέχνη»;

Η τέχνη είναι μια βαθιά ανθρώπινη αναγκαιότητα. Μια ρωγμή στη βεβαιότητα, μέσα από την οποία αντιλαμβανόμαστε όσα η καθημερινή όραση προσπερνά. Η δύναμή της υπερβαίνει την εξήγηση, τη διακόσμηση ή την επιβεβαίωση. Μπορεί να μας φέρει αντιμέτωπους με το ανείπωτο, να δώσει σχήμα σε έναν φόβο ή να απελευθερώσει κάτι που για κάποιο λόγο παρέμεινε εγκλωβισμένο. Για μένα, η ουσιαστική καλλιτεχνική συνάντηση εμπεριέχει πάντοτε μια μορφή κάθαρσης: μια αθόρυβη, συχνά ανεπαίσθητη, αλλαγή στην εσωτερική μας θερμοκρασία. Την ίδια στιγμή, η τέχνη έχει γίνει μόδα. Επιστρατεύεται όλο και συχνότερα ως μέσο διαφήμισης, κοινωνικού κύρους και εργαλείο δημοσίων σχέσεων, με συνέπεια το νόημά της να υποχωρεί μπροστά στην επικοινωνιακή εικόνα. Αυτή η εργαλειοποίηση εξαντλεί τα έργα σε φόντο και τους δημιουργούς σε ονόματα ενός καταλόγου. Η πραγματική επαφή προϋποθέτει σεβασμό, προσοχή και χρόνο, καθώς και την αναγνώριση ότι ούτε ο καλλιτέχνης ούτε το έργο του είναι αναλώσιμα μέσα προβολής.

Ο τίτλος «Συναστρία» μιλά για τη συνάντηση διαφορετικών σημείων και την αναζήτηση σχέσεων ανάμεσά τους. Τι ήταν αυτό που θέλατε πραγματικά να «συνδέσετε» μέσα από το project;

Ήθελα να φέρω σε επαφή διαφορετικούς τρόπους κατανόησης του κόσμου: τη μυθολογία, την αστρονομία, την ποίηση, τη σύγχρονη δημιουργία, το αρχείο και το βίωμα. Με ενδιέφερε το σημείο στο οποίο αυτές οι γλώσσες αφήνουν πίσω τα στεγανά τους και αρχίζουν να συνομιλούν. Οι είκοσι εικαστικοί, οι δεκατέσσερις ποιητές και ποιήτριες, καθώς και τα σπάνια βιβλία διατηρούν την αυτονομία τους, σχηματίζοντας ταυτόχρονα μια προσωρινή συστοιχία. Μέσα της, κάθε παρουσία μετακινεί διακριτικά την πρόσληψη της επόμενης και επιτρέπει απρόβλεπτες αναγνώσεις.

Έχετε δουλέψει επανειλημμένα με χώρους που κουβαλούν τη δική τους ιστορία και μνήμη. Τι σας ενδιέφερε αυτή τη φορά στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος και ειδικά στην παρουσία του πραγματικού ουρανού μέσα από τη γυάλινη οροφή;

Στην πορεία μου έχω εργαστεί σε χώρους αρχαιολογικού ενδιαφέροντος, σε ανενεργά βιομηχανικά κελύφη και σε κτίρια με έντονη αρχιτεκτονική ταυτότητα. Άλλοτε κυριαρχεί η πυκνότητα της πέτρας και η σιωπή αιώνων, άλλοτε η κλίμακα της παραγωγής, οι φθορές, τα κενά και τα κατάλοιπα μιας προηγούμενης λειτουργίας. Κάθε περιβάλλον έχει τη δική του αύρα, υλικότητα και ρυθμό, στοιχεία που καθορίζουν ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο συλλαμβάνω μια έκθεση. Η Εθνική Βιβλιοθήκη με απασχόλησε ως κιβωτός συσσωρευμένης γνώσης, ως αρχιτεκτονική εκδοχή του σύμπαντος. Κάθε βιβλίο μοιάζει με πλανήτη που περιμένει να εντοπιστεί, να ανοιχτεί, να αποκτήσει νέο αναγνώστη. Στο αίθριο, η γυάλινη οροφή καταργεί τη συμβατική απόσταση ανάμεσα στο εσωτερικό και το άπειρο. Ο πραγματικός ουρανός υπήρχε ήδη εκεί, μεταβάλλοντας το φως, την ατμόσφαιρα και τον ρυθμό της θέασης. Χάρισε στο εγχείρημα μια σπάνια κοσμική κυριολεξία, που καμία σκηνογραφία δεν θα μπορούσε να υποκαταστήσει.

Πόσο διαφορετικά επιμελείστε μια έκθεση όταν ο ίδιος ο χώρος δεν λειτουργεί απλώς ως «κέλυφος», αλλά αποτελεί μέρος του νοήματός της;

Σε τέτοιες περιπτώσεις προηγείται η ακρόαση του κτιρίου: η ιστορική του φόρτιση, η μνήμη, οι αναλογίες, οι φθορές, οι σιωπές. Η επιλογή και η θέση κάθε έργου προκύπτουν μέσα από αυτή τη διαπραγμάτευση. Η αρχιτεκτονική γίνεται ισότιμος συνομιλητής και επηρεάζει τη δραματουργία, τον φωτισμό, τις αποστάσεις, τη σωματική κίνηση του επισκέπτη. Η επιμέλεια αφορά τότε κάτι ευρύτερο από τη διάταξη αντικειμένων. Ενορχηστρώνει εντάσεις, παύσεις, πυκνότητες και απουσίες, επιτρέποντας στο κτίσμα να αρθρώσει τη δική του φωνή.

Στη δουλειά σας συναντάμε συχνά τη συνύπαρξη του παρελθόντος με το σύγχρονο. Τι σας γοητεύει περισσότερο σε αυτή τη χρονική συνύπαρξη;

Με γοητεύει η δυνατότητα να απαλλαγεί ο χρόνος από τη γραμμικότητά του. Ένα ιστορικό τεκμήριο ή ένα παλαιότερο δημιούργημα διατηρεί μια λανθάνουσα ενέργεια, η οποία απλώς μεταβάλλεται και προσαρμόζεται δίπλα σε μια σημερινή χειρονομία. Οι εποχές συναντώνται χωρίς να συγκρίνονται ή να ιεραρχούνται. Διαπερνούν η μία την άλλη. Μέσα σε αυτή την πορώδη χρονικότητα, το παρελθόν παύει να είναι ασφαλές και το παρόν χάνει την αυταρέσκειά του. Αμφότερα γίνονται ξανά εύθραυστα, αμφίβολα και διαθέσιμα για επανεξέταση.

Έχετε επιμεληθεί περισσότερες από 150 ατομικές εκθέσεις και έχετε επιστρέψει πολλές φορές στην ιδέα της ενεργοποίησης χώρων μέσα από την τέχνη. Τι εξακολουθεί να σας προκαλεί περιέργεια ύστερα από τόσα projects;

Οι σπουδές μου στην αρχαιολογία και την αρχιτεκτονική, μαζί με την πολυετή εργασία μου στον χώρο της ιστορίας της τέχνης και της επιμέλειας, έχουν διαμορφώσει έναν ιδιαίτερο τρόπο παρατήρησης. Αναζητώ στρώματα χρόνου, χωρικές σχέσεις, συνέχειες, ρήξεις και όσα κρύβονται κάτω από την ορατή επιφάνεια. Ίσως γι’ αυτό, σχεδόν ασυνείδητα, κάθε επιμελητικό εγχείρημα αποκτά τον χαρακτήρα μιας εσωτερικής ανασκαφής. Ανασύρει αποσιωπημένες αφηγήσεις, λανθάνουσες εντάσεις και θραύσματα ταυτότητας, τόσο από τον εκάστοτε χώρο όσο και από εμένα τον ίδιο. Με προκαλεί ακόμη η στιγμή κατά την οποία μια έκθεση αποκτά δική της αναπνοή και παύει να υπακούει απολύτως στον αρχικό σχεδιασμό. Μπορεί να συμβεί κατά την εγκατάσταση, όταν μια απροσδόκητη γειτνίαση μετακινεί ολόκληρη τη σύλληψη, ή όταν η παρουσία του κοινού αποκαλύπτει διαδρομές που δεν είχα προβλέψει. Αυτή η απώλεια ελέγχου είναι δημιουργική και απαραίτητη. Όσα κι αν έχω ήδη διανύσει, παραμένει η επιθυμία να συναντήσω κάτι άγνωστο. Διαφορετικά, η επιμέλεια θα κατέληγε στην αναπαραγωγή μιας επιτυχημένης συνταγής.

Αν έπρεπε να επιλέξετε ένα στοιχείο από τη σημερινή επικαιρότητα που θα μπορούσε να αποτελέσει αφετηρία για ένα καλλιτεχνικό project, ποιο θα ήταν και γιατί;

Θα επέλεγα την κρίση της προσοχής. Ζούμε μέσα σε μια αδιάκοπη ροή εικόνων, ειδοποιήσεων και αλγοριθμικά επιλεγμένων ερεθισμάτων, τα οποία καταναλώνονται πριν προλάβουν να αφήσουν αποτύπωμα. Το ζήτημα υπερβαίνει την τεχνολογία και αγγίζει την πολιτική διαχείριση της συνείδησης. Ένα project γύρω από αυτή τη συνθήκη θα μπορούσε να διερευνήσει τη βραδύτητα, την αφαίρεση και τη διάρκεια ως πράξεις αντίστασης. Να προσφέρει λιγότερη πληροφορία και να ζητήσει από τον θεατή να ανακτήσει την ικανότητα συγκέντρωσης και σκέψης, δίχως τη συνεχή διαμεσολάβηση της τεχνολογίας.

Τι θα θέλατε να συμβεί στον επισκέπτη αφού φύγει από την έκθεση; Να μάθει, να αμφισβητήσει κάτι ή απλώς να κοιτάξει διαφορετικά τον ουρανό;

Θα ήθελα να φύγει ελαφρώς μετατοπισμένος, σαν να έχει αλλάξει ανεπαίσθητα η εσωτερική του γεωγραφία. Ίσως να κοιτάξει ψηλά και να αισθανθεί ότι η απόσταση δεν αποκλείει τη σύνδεση. Ίσως να αναγνωρίσει μέσα σε μια εικόνα, έναν στίχο ή έναν χάρτη κάτι βαθιά δικό του. Η γνώση και η αμφισβήτηση μπορούν να συνυπάρξουν, αρκεί να μένει ζωντανός ένας προσωπικός ορίζοντας. Δεν με ενδιαφέρει ένα προκαθορισμένο συμπέρασμα, αλλά η γέννηση μιας ερώτησης που θα τον ακολουθήσει μετά την έξοδο.

Τι είναι αυτό που κάνει μια έκθεση να συνεχίζει να υπάρχει μέσα μας αφού έχουμε φύγει από τον χώρο της;

Μια έκθεση συνεχίζει να υπάρχει όταν υπερβαίνει τη διάρκειά της και εγγράφεται στη συλλογική μνήμη. Οι εκθέσεις «[α]γνωστοι προορισμοί (κεφάλαια Ι-ΙΙ-ΙΙΙ, 2017-2019)», το «+9» στην Ιερά Οδό, οι δύο εκθέσεις “reality check” στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής στο Δαφνί, «Το Φαινόμενο της Πεταλούδας» στο εργοστάσιο Μουζάκης - Πεταλούδα (2023), το “wanderlust // all passports” στο Μέγαρο Σλήμαν – Μελά (2024) και το “all aboard” στον Διεθνή Αερολιμένα Αθηνών (2025) υπήρξαν μεγάλης κλίμακας επιμελητικές παρεμβάσεις σε ανενεργούς, απρόσιτους ή ιστορικά και θεσμικά φορτισμένους χώρους. Δεν παρουσίασαν απλώς σύγχρονη τέχνη αλλά άνοιξαν στο κοινό κτίρια κλειστά ή περιορισμένης πρόσβασης, επανέφεραν λησμονημένες ιστορίες και πρότειναν νέους τρόπους ανάγνωσης της αρχιτεκτονικής, της μνήμης και της ανθρώπινης ύπαρξης. Το γεγονός ότι εξακολουθούν να συζητούνται και να παρουσιάζονται ως περιπτώσεις μελέτης σε ομιλίες και συνέδρια διεθνώς επιβεβαιώνει τη σημασία τους. Έχουν πλέον εγκαταλείψει τη φυσική τους επικράτεια και συνεχίζουν ως μεθοδολογία, σημείο αναφοράς και ζωντανό συλλογικό βίωμα.

Κεντρική Φωτογραφία: Σοφιανός Σαντατσόγλου