Στην πόλη της Ανατολικής Μακεδονίας που εδώ και 49 χρόνια αποτελεί σταθερό σημείο συνάντησης για τη μικρού μήκους ταινία, αυτές τις μέρες οι αίθουσες άδειασαν και ξαναγέμισαν μέσα σε λίγα λεπτά και οι συζητήσεις συνεχίστηκαν πολύ μετά τις προβολές. Το Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους ολοκληρώθηκε, αφήνοντας πίσω του μία εβδομάδα προβολών, συναντήσεων και αρκετών αφορμών για κουβέντα.

Από την Πέμπτη εμείς ήμασταν εδώ, προσπαθώντας να πιάσουμε τον ρυθμό: να δούμε τι παίζεται στις αίθουσες, ποιοι το συζητούν έξω από αυτές και, κυρίως, τι λέει αυτή η φετινή σοδειά ταινιών για το ελληνικό σινεμά τώρα.

Οι ντόπιοι, όπως και κάποιοι εθελοντές της φετινής διοργάνωσης, μοιράστηκαν μαζί μας μια ενδιαφέρουσα παρατήρηση: η Δράμα, παρότι αναπτύσσεται και παραμένει μία από τις πιο πράσινες πόλεις του βορρά, τις περισσότερες μέρες είναι μάλλον ήσυχη. Όταν όμως έρχονται τα φεστιβάλ, κάτι μετακινείται. Η πόλη γεμίζει κόσμο, οι παρέες ανακατεύονται και για λίγες μέρες, η καρδιά της αποκτά μια κοινωνική ζωή που μοιάζει σχεδόν δανεική.

Τα βραβεία που ξεχώρισαν

Στο τέλος μιας γεμάτης εβδομάδας, ο Χρυσός Διόνυσος πήγε στο Wheel to Live της Βίκυς Αναστασιάδου, που κέρδισε και το Onassis Film Award και εξασφάλισε τη διαδρομή προς τη μακρά λίστα των Όσκαρ. Στο Σπουδαστικό, το βραβείο καλύτερης ταινίας Φρίντα Λιάππα πήγε στο Find Fenia της Λίλα Μπάρμπα, ενώ η Μια στιγμή στη ζωή της του Νικόλα Κωστή κέρδισε το βραβείο σκηνοθεσίας, με την Τζωρτζίνα Λιώση να έχει ήδη ξεχωρίσει για την ερμηνεία της.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και το βραβείο ντοκιμαντέρ στο (AN)OIKIA της Νέλλυς Ευαγγελίδου, σε μια χρονιά που το φεστιβάλ εγκαινίασε για πρώτη φορά το νέο Διεθνές Διαγωνιστικό Ντοκιμαντέρ. Εκεί, το βραβείο σκηνοθεσίας ελληνικού ντοκιμαντέρ πήγε στην Άλκηστη Καφετζή για το «Πριν Κρυώσει το Γεύμα».

Η Δράμα ανέβηκε κατηγορία μέχρι τα BAFTA

Λίγο πριν κλείσει μισό αιώνα ζωής, το Φεστιβάλ Δράμας δεν μοιάζει να κοιτάζει μόνο προς τα πίσω. Η 49η διοργάνωση έφερε 157 ταινίες από όλο τον κόσμο, 45 παγκόσμιες πρεμιέρες και ένα νέο διεθνές διαγωνιστικό τμήμα για το ντοκιμαντέρ, ανοίγοντας ακόμη περισσότερο τη συζήτηση γύρω από τη μικρή φόρμα.

Η στροφή προς το ντοκιμαντέρ δεν σταματά στο νέο διαγωνιστικό. Το φεστιβάλ εγκαινίασε φέτος και το Balkan Young Talents, σε συνεργασία με το Beldocs, φέρνοντας οκτώ νέους δημιουργούς από την Ελλάδα και τα Βαλκάνια για ένα εργαστήριο ανάπτυξης και μοντάζ μικρού μήκους ντοκιμαντέρ. Παράλληλα, ένα νέο εργαστήριο storyboard εστιάζει σε κάτι πολύ συγκεκριμένο: πώς μια ιδέα γίνεται εικόνα πριν ακόμη ξεκινήσει το γύρισμα.

Το πρόγραμμα άνοιξε ακόμη περισσότερο προς την κινηματογραφική βιομηχανία, με δράσεις για νέους παραγωγούς, συζητήσεις για την παραγωγή ντοκιμαντέρ στα Βαλκάνια, πνευματικά δικαιώματα και τις νέες μορφές οπτικοακουστικής τεκμηρίωσης. Στο ίδιο πλαίσιο, παρουσιάζεται και το έργο των Forensic Architecture, με τον κινηματογράφο να αντιμετωπίζεται όχι μόνο ως αφήγηση αλλά και ως εργαλείο έρευνας και τεκμηρίωσης.

Και υπάρχει ακόμη ένα σημαντικό upgrade: μετά την πιστοποίηση από την Ευρωπαϊκή Ακαδημία Κινηματογράφου και την Oscar qualification, το Φεστιβάλ Δράμας απέκτησε φέτος και BAFTA qualification. Με άλλα λόγια, λίγο πριν τα 50, η διοργάνωση μεγαλώνει όχι μόνο σε αριθμούς αλλά και ως επαγγελματικός σταθμός για τους δημιουργούς της μικρού μήκους.

Κάτι συμβαίνει στη μικρή φόρμα

Από τις ταινίες του Σπουδαστικού, αλλά και του Εθνικού διαγωνιστικού προγράμματος που παρακολουθήσαμε μέσα σε δύο μέρες, κάποια πράγματα επιστρέφουν ξανά και ξανά. Η ταυτότητα, η σεξουαλικότητα, η αποδοχή, ο εκφοβισμός, η ανάγκη να ανήκεις κάπου, ή να μπορέσεις τελικά να αποδεχτείς τον εαυτό σου χωρίς να χρειάζεσαι την έγκριση των άλλων. Το Bloom του Χριστόφορου Ηροδότου και το φιλμ (AN)OIKIA είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα και εστίασαν στο δικαίωμα να διεκδικείς τη σεξουαλική σου ταυτότητα να τη λες και να μπορείς να επικοινωνείς αυτό που πραγματικά θέλεις και είσαι. Το Κεράσι της Ευτυχίας Μανώλα και το Find Fenia μοιράζονται περισσότερο έναν τρόπο παρουσίασης παρά μια κοινή θεματολογία.

Υπάρχει μια ανεμελιά στην εικόνα και στην κίνηση των χαρακτήρων, έντονοι διάλογοι, ρούχα και styling που παραπέμπουν σε μια πιο ρετρό ελληνική αισθητική, ακόμη και μια συγκεκριμένη «θερμοκρασία» στην εικόνα και στον τρόπο που μιλούν οι ήρωες. Είναι αυτή η ελαφρώς φασέικη αίσθηση που βλέπεις σε αρκετές φετινές ταινίες: μοιάζουν ανάλαφρες στην επιφάνεια, χωρίς όμως να είναι απαραίτητα ανάλαφρα αυτά που έχουν να πουν.

Υπάρχει όμως και μια άλλη Ελλάδα. Η Ελλάδα των μπουζουκιών, της νύχτας, της υπερβολής και όσων κρύβονται πίσω από τη βιτρίνα της. Στο φιλμ Αρκάνσας του Γιάννη Καρπούζη, τα μπουζούκια γίνονται μικρογραφία της ελληνικής κοινωνίας: με το που εμφανίζεται το πρώτο τραπέζι, το χρήμα αποκτά τον πρώτο λόγο και μαζί του έρχεται μια ολόκληρη ιεραρχία. Ποιος κάθεται πού, ποιος κάνει κουμάντο, ποιος ανοίγει το πρόγραμμα και ποιος είναι το μεγάλο όνομα. Η ίδια τάξη πραγμάτων συνεχίζεται πίσω από την κουίντα, με τους τραγουδιστές πρώτης, δεύτερης και τρίτης σειράς. Μια ωμή, σχεδόν δυσάρεστη εικόνα ενός συστήματος όπου η θέση σου καθορίζεται από τη δύναμη, το χρήμα και την πρόσβαση.

Και κάπου ανάμεσα σε όλα αυτά εμφανίζεται μια κοινή αισθητική: ταινίες που  αξιοποιούν έξυπνα χρησιμοποιούν την εικόνα, το χιούμορ, τη μουσική ή ακόμη και στοιχεία ντοκιμαντέρ για να πουν κάτι πολύ πιο βαρύ. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελεί η ταινία Desert, She της Ιωάννας Διγενάκη, όπου η παρατήρηση και η μυθοπλασία πλησιάζουν η μία την άλλη για να εκφράσουν το συναισθηματικό κενό στην καθημερινότητα μιας νεαρής κοπέλας σε μια Αθήνα που συνεχώς γίνεται μια έρημος κυριολεκτικά και μεταφορικά, αλλά και η ταινία Still Sexy του Πάνου Ζυγούρου φέρνει στο μικροσκόπιο αλήθειες όσον αφορά στη σχέση της τρίτης ηλικίας με θέματα όπως ο ερωτισμός και η σεξουαλική χημεία.

Οι ταινίες που πήραμε μαζί μας

Και μέσα σε όσα είδαμε, υπήρχαν εκείνες οι ταινίες που κάτι άφησαν πίσω τους. Άλλες για την ιστορία τους, άλλες για μια εικόνα, έναν διάλογο ή έναν τρόπο να κοιτάζουν τους ήρωές τους.

 Αυτές είναι οι ταινίες που ξεχωρίσαμε.

From 1 to blue 

Πρώτη στη λίστα μας, το From 1 to Blue της Σοφίας Πριόβολου. Σε ένα μπλε σκηνικό, όπου το χρώμα γίνεται σχεδόν συνώνυμο της θλίψης, η ταινία παίζει με συμβολισμούς και εικόνες που θυμίζουν τηλεπαιχνίδι των ’80s. Μόνο που εδώ το παιχνίδι παίρνει γρήγορα μια πολύ πιο σκοτεινή τροπή: η χρήση του AI γίνεται αφορμή για να τεθούν στον άνθρωπο που σκέφτεται να φύγει από τη ζωή ερωτήματα βαθιά, σχεδόν άβολα, για την ύπαρξη, την επιλογή και όσα τον κρατούν ακόμη εδώ.

Κεντρική θέση σε αυτή τη διαδρομή έχει και η σχέση του με το σκυλάκι του. Κι ενώ μπροστά του περνούν εικόνες και φώτα σαν θραύσματα μνήμης, η παρουσία του ζώου λειτουργεί ως ένας από τους πιο δυνατούς δεσμούς του με τη ζωή. Μια ταινία που χρησιμοποιεί μια παιχνιδιάρικη, ρετρό φόρμα για να μιλήσει τελικά για κάτι καθόλου παιχνιδιάρικο.

Σολουντράνια

Δεύτερη στάση, το Σολουντράνια του Άκη Σταυρόπουλου. Μια φρέσκια ταινία που σε κερδίζει από την αρχή με τα τραγούδια της, όπως το «Φοβάμαι» της Ελευθερίας Αρβανιτάκη με τις Ρόδες και μια αισθητική που σε γυρίζει κατευθείαν στα early 2000s. Το χιούμορ μπαίνει από νωρίς στο παιχνίδι και σε βάζει στο κλίμα, για να σε οδηγήσει στη Ρόδο, όπου ο Γιώργος έχει μετατρέψει το πατρικό του σε Airbnb, στο βωμό του χρήματος.

Μόνο που οι τουρίστες δεν σέβονται ούτε τον χώρο ούτε τον ίδιο και αυτό είναι το τίμημα της επιλογής του. Με έξυπνα ευρήματα και καυστικό χιούμορ, η ταινία στήνει τη δική του εκδίκηση, χωρίς να χάνει στιγμή την ανάλαφρη διάθεσή της. Και κάπου εκεί βρίσκεται και η φρεσκάδα της: μια πολύ σημερινή ιστορία για τον τουρισμό και το Airbnb, ειπωμένη με χιούμορ, ωραίο ρυθμό και μια πολύ καλή ερμηνεία από τον πρωταγωνιστή.

Trace (Ίχνος / Nîşan)

Τρίτη επιλογή, το Trace (Ίχνος / Nîşan) του Feyyaz Bayram. Τοποθετημένο στις αρχές των ’90s σε ένα χωριό του Βόρειου Κουρδιστάν, μέσα στη γεωπολιτική σύγκρουση, δύο κάτοικοι κρύβουν έναν τραυματισμένο αντάρτη και βρίσκονται αντιμέτωποι με τον φόβο, την αξιοπρέπεια και το ηθικό δίλημμα. Είναι μια ταινία που κουβαλάει έντονα τη δύναμη των γεγονότων αλλά και κάτι βαθιά προσωπικό, σχεδόν αυτοβιογραφικό. Κι αυτό φάνηκε και αμέσως μετά την προβολή, από τη θερμή ανταπόκριση του κοινού.

Η μεγάλη της δύναμη, όμως, βρίσκεται και στον τρόπο με τον οποίο σε βάζει μέσα στον χώρο. Η εικόνα αφήνει αναπνοές, η σιωπή έχει ρόλο και οι φυσικοί ήχοι σε κάνουν να αισθάνεσαι ότι βρίσκεσαι εκεί. Ακόμη και η μουσική δουλεύει πάνω στις αντιθέσεις: από τη μία μια παλιά μουσουλμανική ψαλμωδία, από την άλλη ο Μπαχ. Δύο κόσμοι που μοιάζουν αρχικά ασύνδετοι, αλλά μέσα στην ταινία συνυπάρχουν και εντείνουν ακριβώς αυτή την αίσθηση σύγκρουσης.

Μια στιγμή στη ζωή της 

Και κάπου εδώ, το Μια στιγμή στη ζωή της του Νικόλα Κωστή, με την Τζωρτζίνα Λιώση να δίνει μια πραγματικά δυνατή ερμηνεία, τόσο δυνατή που σε κάνει να μπεις κι εσύ στη θέση της και να σκεφτείς: φτάνει, πόσα ακόμη να αντέξω; Μια νεαρή γυναίκα προσπαθεί να κρατήσει όρθια τη δική της ζωή, ενώ γύρω της όλα ζητούν από εκείνη κάτι ακόμη: ένας πατέρας με Πάρκινσον, δύο δουλειές, οικογενειακές υποχρεώσεις και την ανάγκη να μη χαθούν τα δικά της όνειρα.

Η Λιώση κουβαλάει όλη αυτή την πίεση χωρίς να την κάνει μελό. Βλέπεις έναν άνθρωπο να προσπαθεί να ανταποκριθεί σε όλους τους ρόλους που του έχουν φορτωθεί και κάπου ανάμεσα να αναρωτιέται αν έχει μείνει χώρος και για τον ίδιο. Μια ταινία για εκείνη τη στιγμή που η αντοχή αρχίζει να τελειώνει, και για το πόσο δύσκολο είναι να πεις επιτέλους «τώρα χρειάζομαι κι εγώ κάτι».

Ορίζοντας 

Μετά έρχεται ο Ορίζοντας της Αφροδίτης Ταύρη, με μια εξαιρετική ερμηνεία του Χρήστου Πασσαλή. Ένας πατέρας και ο γιος του βρίσκονται πάνω στο σκάφος τους, σε ένα περιβάλλον που δείχνει οικονομική άνεση και μοιάζει ιδανικό για κοινές εμπειρίες. Μόνο που το παιδί δεν είναι χαρούμενο. Θέλει τη μητέρα του.

Ο πατέρας προσπαθεί να κερδίσει τον χρόνο και την αγάπη του γιου του, να του προσφέρει εμπειρίες, να γίνει ο πατέρας που πιστεύει ότι πρέπει να είναι. Ταυτόχρονα, όμως, η ανασφάλειά του γίνεται βία. Τον χτυπά, και τα σημάδια στο σώμα του παιδιού κάνουν όλο και πιο δύσκολο να τον δεις απλώς ως έναν πατέρα που προσπαθεί.

Κι εκεί βρίσκεται η δύναμη της ταινίας: στην αμηχανία που σου προκαλεί. Τη μία στιγμή τον συμπονάς και την άλλη νιώθεις αποστροφή. Η διάθεση αλλάζει απότομα και η ταινία σε αναγκάζει να μείνεις μέσα σε αυτή την αντίφαση, χωρίς εύκολη έξοδο. Και ο Πασσαλής κρατάει πάνω του όλο αυτό το μπέρδεμα: έναν άνθρωπο που νιώθει ότι δεν είναι αρκετός για το παιδί του και, στην προσπάθειά του να το κερδίσει, καταλήγει να γίνεται ακριβώς αυτό από το οποίο θα έπρεπε να το προστατεύει.

Αμάραντη

Το Αμάραντη της Ανθής Δαουτάκη είναι από εκείνες τις ταινίες που μιλούν για την απώλεια χωρίς να χρειάζεται να την ονομάσουν. Μια μητέρα με άνοια, σε μια συγκινητική ερμηνεία της Όλιας Λαζαρίδου, και μια κόρη που προσπαθεί να διαχειριστεί όχι μόνο την καθημερινότητα της άνοιας με τα λουλούδια να μαραίνονται μπροστά μας, με σωληνάκια που μοιάζουν να τους παίρνουν σταδιακά τη ζωή, αλλά και το κενό που αφήνει πίσω της. Η ταινία βρίσκει χώρο ακόμη και για το χιούμορ, πριν επιστρέψει στο σκοτάδι, δημιουργώντας μια διαρκή εναλλαγή ανάμεσα στην τρυφερότητα και τη θλίψη.

Οι εικόνες της είναι ίσως το πιο δυνατό της κομμάτι. Κάτω από το κρεβάτι της κόρης, την οποία υποδύεται καταπληκτικά η Σοφία Υψηπίλλη, εμφανίζονται νερά, βρύα και απομεινάρια μιας ζωής που μοιάζει να διαλύεται αργά. Και η κόρη μένει εκεί, στο ίδιο κρεβάτι, ξυπνώντας κάθε μέρα μέσα σε όλο και περισσότερο νερό, σαν να μην μπορεί να ξεφύγει από αυτό που η μητέρα της άφησε πίσω της. Ένα φιλμ που αξιοποιεί με αριστοτεχνεία τον συμβολισμό.

Interrogation room

Και τελευταία επιλογή το Interrogation Room του Γιάννη Κωστόπουλου, μια ταινία που κοιτάζει κατάματα το bullying και τη βία που μπορεί να γεννήσει μια κλειστή κοινωνία όταν το κουτσομπολιό γίνεται καταδίκη. Ένας νεαρός, μόλις έχει τελειώσει το σχολείο, μπαίνει σε ένα κουρείο  και πολύ γρήγορα οι δύο κουρείς καταλαβαίνουν ποιος είναι. Έχουν ακούσει τις ιστορίες για εκείνον, τα κουτσομπολιά γύρω από μια καταγγελία κτηνοβασίας, και το κουρείο μετατρέπεται σταδιακά σε θάλαμο ανάκρισης.

Οι δύο άντρες λειτουργούν σχεδόν σαν τον «καλό» και τον «κακό» αστυνομικό, ενώ τα κοντινά πλάνα στα πρόσωπά τους κάνουν την ατμόσφαιρα όλο και πιο αποπνικτική. Ο νεαρός βρίσκεται παγιδευμένος μέσα σε έναν κοινωνικό διασυρμό που έχει ξεκινήσει πριν καν περάσει την πόρτα. Και όσο η πίεση μεγαλώνει, η ταινία κάνει την πιο σκοτεινή της κίνηση: το θύμα γίνεται θύτης. Το κουρείο, από καθημερινός χώρος, μετατρέπεται σε θάλαμο βίας και τελικά σε τόπο θανάτου.

Είναι μια ιδιαίτερα άβολη ταινία, ακριβώς επειδή δεν μένει μόνο στην πράξη του bullying. Δείχνει πώς η ταπείνωση, η συλλογική καταδίκη και η ανάγκη για εξουσία μπορούν να αλλάξουν τους ρόλους και να επιστρέψουν τη βία σε εκείνους που την ασκούν.

Κεντρική φωτογραφία: Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους Δράμας