Ανάμεσα στην ιστορία της τέχνης, την έρευνα και τη σύγχρονη πολιτιστική παραγωγή, ο Κωνσταντίνος Σπυρόπουλος κινείται με σταθερή αναφορά στον τόπο, τη μνήμη και τους ανθρώπους που τον διαμορφώνουν. Θεωρητικός και ιστορικός τέχνης, επιμελητής και καλλιτεχνικός διευθυντής, έχει επιλέξει να δημιουργεί πλαίσια όπου η τέχνη συναντά την κοινωνία και την ιστορία, αναζητώντας κάθε φορά νέους τρόπους να συνομιλήσει με το παρόν.
Αυτή την περίοδο βρίσκεται στη Νάξο, όπου η πρώτη Cycladic Biennale, της οποίας έχει αναλάβει την καλλιτεχνική διεύθυνση, γίνεται πραγματικότητα, μετατρέποντας τις Κυκλάδες από σκηνικό σε ενεργό πεδίο σύγχρονου πολιτισμού. Παράλληλα, η τεχνοκριτική, η μουσική, το δοκίμιο και η ποίηση συμπληρώνουν μια δημιουργική διαδρομή που μοιάζει να έχει ως σταθερό ζητούμενο ένα πράγμα: να βλέπει λίγο βαθύτερα όσα θεωρούμε ήδη γνωστά.
Αν έπρεπε να περιγράψετε με τρεις λέξεις τη φιλοσοφία πίσω από τη Cycladic Biennale;
Μνήμη. Μόχθος. Τόπος.
Τι σημαίνει για εσάς η λέξη «Τέχνη»;
Είναι μια μορφή εσωτερικής αναγκαιότητας. Η στιγμή που κάτι μέσα μας ζητά να αποκτήσει μορφή, χωρίς απαραίτητα να μπορεί να εξηγηθεί με λόγια. Υπάρχει μια μεταφυσική σε αυτή τη συνειδητοποίηση. Στην επίγνωση ότι η τέχνη είναι αρχέγονη και κοχλάζει στα έγκατα της γης, περιμένοντας τον άνθρωπο να την ενεργοποιήσει.
Πώς γεννήθηκε η ιδέα για την πρώτη Cycladic Biennale και ποια ανάγκη θέλατε να καλύψει;
Ξεκίνησε από την ανάγκη να μελετήσουμε τον τόπο διαφορετικά. Η Νάξος είναι ένα μέρος που όλοι νομίζουμε ότι γνωρίζουμε, αλλά κάτω από την προφανή εικόνα της υπάρχει ένα τεράστιο, συχνά αόρατο πολιτισμικό απόθεμα. Ήθελα να φτάσουμε βαθύτερα στις ρίζες του πολιτισμού της, στις μνήμες, στις ιστορίες, στις τεχνικές, στις διαλέκτους και στις μορφές γνώσης που παραμένουν ζωντανές.
Η Biennale γεννήθηκε, λοιπόν, ως μια προσπάθεια να φέρουμε αυτά τα στοιχεία στο σήμερα μέσα από τη σύγχρονη τέχνη και μια διαφορετική ματιά. Και ταυτόχρονα να δημιουργήσουμε έναν θεσμό που δεν θα αντιμετωπίζει τις Κυκλάδες ως απλό τουριστικό προορισμό, αλλά ως έναν τόπο που μπορεί να παράγει σύγχρονο πολιτισμό.
Γιατί οι Κυκλάδες; Τι είναι αυτό που κάνει το συγκεκριμένο τοπίο τόσο γόνιμο για τη σύγχρονη τέχνη;
Οι Κυκλάδες έχουν κάτι μοναδικό: τεράστια πυκνότητα ιστορίας μέσα σε ένα πολύ συγκεκριμένο γεωγραφικό χώρο, όπου το αρχαίο, το βυζαντινό, το μοντέρνο και το σύγχρονο συνυπάρχουν διαρκώς. Υπάρχει επίσης μια έντονη σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο, την εργασία, το φυσικό περιβάλλον και την κοινότητα, κάτι που δημιουργεί ένα εξαιρετικά πλούσιο πεδίο για έναν καλλιτέχνη.
Ποιος άνθρωπος υπήρξε η μεγαλύτερη επιρροή στην καλλιτεχνική και προσωπική σας διαδρομή;
Δεν θα έδινα εύκολα ένα μόνο όνομα. Οι μεγαλύτερες επιρροές μου υπήρξαν άνθρωποι που με έμαθαν να παρατηρώ, να αμφισβητώ και να τολμώ, ενώ μου δίδαξαν έναν διαφορετικό τρόπο να βλέπω τον κόσμο. Αυτό δεν το κατάφεραν μόνο άτομα εν ζωή που ήρθα σε επαφή μαζί τους, αλλά και άνθρωποι που τους γνώρισα μέσα από το συγγραφικό τους έργο, όπως οι Φρίντριχ Νίτσε, Αντονέν Αρτώ, Φρίντριχ Χαίλντερλιν, Ουίλιαμ Σαίξπηρ, Ερνστ Γιούνγκερ κ.ά.
Υπάρχει ένας νέος καλλιτέχνης ή δημιουργός που πιστεύετε ότι αξίζει να παρακολουθήσουμε στενά τα επόμενα χρόνια;
Έχω δει πολλούς καλλιτέχνες-διαμάντια, οι οποίοι χάνονται σε αυτόν τον κορεσμένο καλλιτεχνικό χώρο. Έχω μια αδυναμία στους εικαστικούς που έχουν καλή δουλειά, αλλά ταυτόχρονα παραμένουν ταπεινοί και προσγειωμένοι. Ένας από αυτούς είναι και ο Κωνσταντίνος Κοϊνός. Εξαιρετικός γνώστης της υφαντικής και της πλέξης. Υπάρχουν όμως τόσοι καλλιτέχνες που ξεχωρίζουν και θα χρειαζόταν άφθονος χρόνος για να τους κατονομάσω. Αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο σήμερα είναι μια νέα γενιά δημιουργών που δεν αντιμετωπίζει την τέχνη ως απομονωμένο πεδίο, αλλά τη συνδέει με την κοινωνία, διατηρώντας τον παιδευτικό της χαρακτήρα.
Ποιο ήταν το μεγαλύτερο ρίσκο που πήρατε δημιουργώντας τη Biennale και τι σας έμαθε;
Ότι αποφασίσαμε να ξεκινήσουμε έναν διεθνή θεσμό χωρίς να περιμένουμε να υπάρχουν όλες οι προϋποθέσεις που θεωρητικά απαιτούνται. Επιλέξαμε να ξεκινήσουμε από τον ίδιο τον τόπο και να χτίσουμε σταδιακά τις υποδομές γύρω του. Αυτό μου έμαθε ότι μερικές φορές πρέπει να ξεκινήσεις πριν νιώσεις απολύτως έτοιμος. Διαφορετικά, πολλά σημαντικά πράγματα δεν ξεκινούν ποτέ.
Ποια αποτυχία ή δυσκολία στην πορεία σας αποδείχθηκε τελικά πολύτιμο μάθημα;
Οι δυσκολίες που προκύπτουν σε μεγάλα projects συνήθως σου μαθαίνουν περισσότερα από τις επιτυχίες, κυρίως το να ελέγξεις τον τρόπο με τον οποίο θα αντιδράσεις όταν κάτι δεν πάει σύμφωνα με το σχέδιο. Αυτή είναι μια πολύ σημαντική δεξιότητα στην πολιτιστική παραγωγή. Ευτυχώς η ομάδα μου, Έλενα Λιώση, Όλγα Σουβερμέζογλου, Μαίρη Στεφάνου, Μαρία Σατραζέμη ξέρουν πολύ καλά να διαχειρίζονται τέτοιες καταστάσεις.
Ποιο είναι το πιο συναρπαστικό κομμάτι της δουλειάς σας ως καλλιτεχνικός διευθυντής και επιμελητής;
Η στιγμή που μια ιδέα παίρνει μορφή και καταλαβαίνεις γιατί άξιζε όλη η δουλειά που προηγήθηκε.
Τι αξίζει περισσότερο από το ταλέντο στον χώρο της τέχνης;
Η συνέπεια και ίσως ακόμη περισσότερο η περιέργεια. Το ταλέντο μπορεί να ανοίξει μια πόρτα. Η επιμονή, η έρευνα και η διάθεση να συνεχίζεις να μαθαίνεις είναι αυτά που σε κάνουν να προχωράς.
Υπάρχει κάτι που σήμερα δεν διαπραγματεύεστε καθόλου, ενώ παλαιότερα ίσως ήσασταν πιο διαλλακτικός;
Την ποιότητα της πρόθεσης. Δεν με ενδιαφέρει να γίνει ένα project απλώς για να γίνει, θέλω να υπάρχει λόγος ύπαρξης, ειλικρίνεια και ουσιαστικό περιεχόμενο. Νομίζω ότι όσο μεγαλώνουμε επαγγελματικά, μαθαίνουμε να ξεχωρίζουμε καλύτερα τι αξίζει πραγματικά τον χρόνο και την ενέργειά μας. Το ίδιο ισχύει και για τους ανθρώπους.
Ποιο είναι το πιο δύσκολο «όχι» που έχετε μάθει να λέτε;
Σε πράγματα που φαίνονται σημαντικά αλλά δεν υπηρετούν πραγματικά τον σκοπό μας. Είναι δύσκολο, γιατί στον πολιτισμό υπάρχει διαρκώς η αίσθηση ότι πρέπει να προλάβεις τα πάντα. Στην πραγματικότητα, η επιλογή είναι εξίσου σημαντική με τη δημιουργία. Η ποσότητα πρέπει να ακολουθεί την ποιότητα και όχι το αντίστροφο.
Τι σας βοηθά να επανέρχεστε όταν μια μέρα ή ένα project δεν εξελίσσεται όπως θα θέλατε;
Η επιστροφή στην αρχική ιδέα. Όταν όλα γύρω σου γίνονται χαοτικά, πρέπει να θυμάσαι γιατί ξεκίνησες και μετά να κάνεις το επόμενο μικρό, συγκεκριμένο βήμα. Είναι καλό να μη ξεχνάμε πως τίποτα δεν είναι μη αναστρέψιμο.
Πώς βλέπετε τη σημερινή σχέση της τεχνολογίας με την τέχνη;
Η τεχνολογία είναι ένα εργαλείο που μπορεί να διευρύνει αλλά και να περιορίσει. Η πρόκληση είναι να μην το αφήσουμε να υπαγορεύσει την ιδέα.
Πόσο σημαντικό είναι για εσάς το κοινωνικό και πολιτικό αποτύπωμα μιας έκθεσης;
Πολύ, αλλά δεν πιστεύω ότι κάθε έργο πρέπει υποχρεωτικά να κάνει μια πολιτική δήλωση. Η ίδια η επιλογή του τι ερευνούμε, ποιον ακούμε και ποιες ιστορίες θεωρούμε σημαντικές είναι ήδη μια πολιτική πράξη. Για μένα, μια έκθεση έχει αξία όταν μπορεί να δημιουργήσει χώρο για σκέψη και διάλογο, όχι όταν προσπαθεί να επιβάλει μια συγκεκριμένη θέση. Εξάλλου κάθε μορφή τέχνης παράγεται από τον άνθρωπο και ο καθένας φέρει τα βιώματά του, τις ιδεολογίες του κ.λπ.
Αν έπρεπε να επιλέξετε ένα στοιχείο από τη σημερινή επικαιρότητα που θα μπορούσε να αποτελέσει αφετηρία για ένα καλλιτεχνικό project, ποιο θα ήταν και γιατί;
Την έννοια του αφανισμού. Όχι μόνο όσον αφορά τη φυσική εξόντωση των ανθρώπων, αλλά και τη σταδιακή εξαφάνιση της μνήμης, της ταυτότητας, της γλώσσας, του τόπου και ολόκληρων κοινοτήτων. Με ενδιαφέρει ιδιαίτερα το τι συμβαίνει όταν κάτι ή κάποιος παύει να υπάρχει όχι μόνο υλικά, αλλά και από τη συλλογική μας μνήμη. Ζούμε σε μια εποχή όπου η βία μπορεί να είναι άμεση και ορατή, αλλά μπορεί επίσης να λειτουργεί αθόρυβα: μέσα από τον εκτοπισμό, την καταστροφή πολιτιστικής κληρονομιάς, την οικολογική καταστροφή ή την εξαφάνιση τρόπων ζωής. Μου φαίνεται πως το πιο πολιτικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος εξαφανίζεται, αλλά ποιος έχει τη δύναμη να αποφασίσει τι θα θυμόμαστε όταν αυτός θα έχει φύγει.
Τι θα θέλατε να πάρει μαζί του ένας επισκέπτης φεύγοντας από την πρώτη Cycladic Biennale;
Θα ήθελα να κοιτάξει κάτι που θεωρούσε δεδομένο λίγο διαφορετικά —ένα τοπίο, ένα παλιό μονοπάτι, μια οικογενειακή ιστορία, ένα αντικείμενο. Αν η Biennale μπορεί να αλλάξει έστω και λίγο τον τρόπο με τον οποίο κάποιος κοιτάζει τον τόπο και τους ανθρώπους, τότε έχει πετύχει κάτι ουσιαστικό.
Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση όταν δημιουργείς έναν διεθνή θεσμό μέσα στις Κυκλάδες;
Να μην εγκλωβιστείς σε κανένα από τα δύο άκρα. Ούτε να δημιουργήσεις μια διοργάνωση που απλώς «εισάγει» τη διεθνή τέχνη στις Κυκλάδες, ούτε να κλειστείς σε μια εξιδανικευμένη εικόνα της τοπικότητας. Η πρόκληση είναι να δημιουργήσεις έναν πραγματικό διάλογο και όχι κάτι ελιτίστικο. Να μπορεί το διεθνές να συναντήσει το τοπικό και να αλλάξουν και τα δύο μέσα από αυτή τη συνάντηση.
Πιστεύετε ότι η σύγχρονη τέχνη μπορεί να επανασυστήσει τη σχέση μας με έναν τόπο;
Ναι, γιατί μπορεί να μας κάνει να ξαναδούμε πράγματα που έχουν γίνει αόρατα από τη συνήθεια. Η τέχνη δεν αλλάζει απαραίτητα έναν τόπο, μπορεί όμως να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο τον αντιλαμβανόμαστε. Και αυτό μπορεί να είναι η αρχή μιας διαφορετικής σχέσης μαζί του, με την ιστορία του και με την πολιτιστική του ταυτότητα.
Αν η Cycladic Biennale ήταν ένα έργο τέχνης, πώς θα το περιγράφατε;
Θα ήταν μια εγκατάσταση σε εξέλιξη. Χωρίς ένα σταθερό κέντρο, με πολλά διαφορετικά σημεία, φωνές και διαδρομές. Ένα έργο που δεν ολοκληρώνεται όταν τελειώνει η έκθεση, αλλά συνεχίζει να μετασχηματίζεται μέσα από τους ανθρώπους που το συναντούν.
Info: Η πρώτη Cycladic Biennale θα διαρκέσει έως τις 18/9/2026
Κεντρική Φωτογραφία: Κωνσταντίνος Θ. Σπυρόπουλος. Courtesy: Selin Tarakcıoglu
