Όταν μιλάμε για τη Δήλο, η σκέψη πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στην αρχαιότητα. Στους ναούς, τα λιοντάρια, τις μαρμάρινες κολόνες και σε έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας. Πολύ πιο σπάνια σκεφτόμαστε τους ανθρώπους που έζησαν εκεί πολύ αργότερα. Κι όμως, για ένα μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, η Δήλος δεν ήταν μόνο ένας τόπος ανασκαφών και αρχαιολογικής έρευνας. Ήταν ένας τόπος ζωής.
Αγρότες, κτηνοτρόφοι, αρχαιοφύλακες, τεχνίτες και εργάτες των ανασκαφών εγκαταστάθηκαν στο νησί, ενώ οικογένειες συνδέθηκαν με αυτό για χρόνια, μετακινούμενες ανάμεσα στη Δήλο και τη γειτονική Ρήνεια. Μέσα από τις ζωές τους διαμορφώθηκε μια μικρή, ιδιαίτερη κοινωνία, οι άνθρωποι της οποίας απέκτησαν τη δική τους ταυτότητα ως «Δηλιανοί».
Η νέα εθνογραφική έρευνα με τίτλο «Άδηλος. Εθνογραφική έρευνα και βιωματική δράση στη Δήλο», που υλοποιήθηκε από τον οργανισμό Μπουλούκι σε συνεργασία με την κοινωνική ανθρωπολόγο Δέσποινα Νάζου και χρηματοδοτήθηκε από το Cycladic Identity του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, επιχειρεί ακριβώς να καταγράψει αυτή την ξεχασμένη πλευρά της ιστορίας του νησιού.
Γιατί η καθημερινότητα στη Δήλο του 20ού αιώνα δεν ήταν μόνο αυτή που γνωρίζουμε από τις φωτογραφίες των αρχαιολόγων. Ήταν και η καθημερινότητα των ανθρώπων που καλλιεργούσαν τη γη, φρόντιζαν ζώα, εργάζονταν στις ανασκαφές ή είχαν την ευθύνη της φύλαξης του αρχαιολογικού χώρου.
Οι 12 προφορικές μαρτυρίες που συγκεντρώθηκαν προέρχονται από αγρότες, κτηνοτρόφους, εργάτες και οικογένειες που συνδέθηκαν με τη Δήλο. Ανάμεσά τους βρίσκονται άνθρωποι που πέρασαν εκεί τα παιδικά τους χρόνια και αργότερα επέστρεψαν ως ενήλικες, αυτή τη φορά για να εργαστούν ως φύλακες, τεχνίτες ή εργάτες.
Μια μικρή κοινωνία μέσα σε έναν τεράστιο αρχαιολογικό χώρο
Αυτό να είναι και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της έρευνας: η Δήλος ήταν ένας τόπος όπου συνυπήρχαν η αγροτική ζωή και η αρχαιολογία. Από αυτή τη συνύπαρξη γεννήθηκε μια ιδιότυπη τοπική ταυτότητα, που εκτείνεται από τα τέλη του 19ου έως τα τέλη του 20ού αιώνα. Η έρευνα μέσα από τις προφορικές μαρτυρίες καταγράφει μια κοινότητα που μέχρι σήμερα παρέμενε σε μεγάλο βαθμό «άδηλη» -ακριβώς όπως υποδηλώνει και ο τίτλος του προγράμματος.
Το αποτέλεσμά της συγκεντρώθηκε σε ένα Ανθολόγιο αφηγήσεων, με αποσπάσματα από τις συνεντεύξεις και αρχειακό φωτογραφικό υλικό. Πρόκειται για ένα αρχείο που καταγράφει την πρόσφατη κοινωνική και πολιτιστική ιστορία του νησιού και διασώζει μια πλευρά της κυκλαδίτικης πολιτιστικής κληρονομιάς που κινδύνευε να χαθεί μαζί με τις προσωπικές αναμνήσεις των ανθρώπων της.
Το Ανθολόγιο αφηγήσεων μπορείτε να δείτε εδώ.
Ένα ακόμη κομμάτι αυτής της άγνωστης ιστορίας είναι η Αγροικία του Μάρκου, ή «Χωριό του Μάρκου», ένα εγκαταλελειμμένο αγροτικό συγκρότημα νότια του κύριου αρχαιολογικού χώρου. Το ευρύτερο πρόγραμμα «Άδηλος» έχει ως στόχο την αποκατάσταση του συγκροτήματος και την επανάχρησή του ως χώρου διαμονής για ερευνητές που εργάζονται στη Δήλο.
Το ίδιο το συγκρότημα αποτελεί ένα μικρό αρχιτεκτονικό τεκμήριο αυτής της διαφορετικής Δήλου. Περιλαμβάνει οκτώ κτίρια που χρονολογούνται από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ στην κατασκευή τους χρησιμοποιήθηκαν ακόμη και υλικά που συνδέονται με τις ανασκαφές, όπως ράγες από τα βαγονέτα και αρχαία θραύσματα.
Κεντρική φωτογραφία: Γρηγόρης Κουτρόπουλος
