7:15

Η ημέρα δεν έχει καλά-καλά ξεκινήσει και όμως αισθάνεσαι ήδη ότι έχεις αργήσει. Βιάζεσαι να ετοιμαστείς, να απαντήσεις σε δύο μηνύματα που έλαβες το προηγούμενο βράδυ, να ελέγξεις το πρόγραμμα της ημέρας, να θυμηθείς αν πλήρωσες εκείνον τον λογαριασμό, αν έκλεισες το ραντεβού που αναβάλλεις εδώ και μέρες, αν το παιδί πήρε μαζί του ό,τι χρειαζόταν για το summer camp. Και κάπως έτσι, πριν ακόμη πιεις την πρώτη γουλιά καφέ, το μυαλό σου έχει ήδη διανύσει δεκάδες χιλιόμετρα. Η ημέρα συνεχίζεται με τον ίδιο ρυθμό. Επαγγελματικές υποχρεώσεις, τηλεφωνήματα, μετακινήσεις, αποφάσεις, ειδοποιήσεις, μικρές και μεγάλες εκκρεμότητες, ευθύνες.

23:15

Επιτέλους τελείωσες όλες τις δουλειές και τώρα μπορείς να ξαπλώσεις στον καναπέ να δεις εκείνη τη σειρά των οκτώ επεισοδίων που παρακολουθείς ένα μήνα τώρα, γιατί στο ένα τέταρτο σε παίρνει ο ύπνος! Θυμάσαι πως δεν έβγαλες τα ρούχα από το πλυντήριο. Τα απλώνεις και ξανακάθεσαι. Έχει ο μικρός καθαρή μπλούζα για αύριο; Βρίσκεις μια στα ασιδέρωτα, τη σιδερώνεις και ξανακάθεσαι. Ξαναελέγχεις στο κινητό σου το αυριανό πρόγραμμα για να είσαι σίγουρη πως έχεις χωρέσει όλα όσα πρέπει να γίνουν. Χαζεύεις ένα δεκάλεπτο το κινητό. Σηκώνεσαι να πάρεις ένα ποτήρι νερό γιατί δεν ήπιες αρκετό σήμερα και πρέπει να ενυδατώνεσαι. Ξανακάθεσαι.

00:10

Εντάξει τώρα μπορείς να χαλαρώσεις!

00:50

Ξυπνάς σαν χαμένη για να πας στο κρεβάτι σου….

Η κοινωνία της διαρκούς επίδοσης

Οι προηγούμενες γενιές μεγάλωσαν με την πεποίθηση ότι η σκληρή δουλειά οδηγεί στην πρόοδο. Σήμερα, όμως, φαίνεται πως δεν αρκεί να εργαζόμαστε. Πρέπει να εξελισσόμαστε συνεχώς, να είμαστε παραγωγικοί, δημιουργικοί, ενημερωμένοι, δραστήριοι και πάντα διαθέσιμοι. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν αυτή την αίσθηση καθώς καθημερινά παρακολουθούμε ανθρώπους που φαίνεται να ισορροπούν ιδανικά ανάμεσα στην καριέρα, την οικογένεια, τη γυμναστική, τα ταξίδια, τη δημιουργικότητα και την κοινωνική ζωή. Κατανοούμε πως αυτό που βλέπουμε είναι ένα μικρό κομμάτι της πραγματικότητας τους, αλλά ακόμη κι έτσι, μέσα μας μπαίνουμε στη διαδικασία της σύγκρισης. Σιγά-σιγά, η παραγωγικότητα παύει να είναι ένα εργαλείο και γίνεται κριτήριο αξίας.

Το αόρατο βάρος που κουβαλάμε

Η κούραση όμως δεν προέρχεται μόνο από αυτά που κάνουμε, αλλά και από όλα όσα σκεφτόμαστε. Από τις λίστες που δημιουργούνται διαρκώς μέσα στο μυαλό μας, τις ευθύνες που δεν σταματούν όταν τελειώνει το ωράριο εργασίας, τον συνεχή προγραμματισμό, τη φροντίδα των αγαπημένων μας, την οικονομική ανασφάλεια, την προσπάθεια να είμαστε παρόντες σε όλους τους ρόλους της ζωής μας.

Υπάρχει ένας όρος στην ψυχολογία που περιγράφει αυτή τη συνεχή νοητική εγρήγορση: το νοητικό φορτίο (mental load) και αναφέρεται στην αόρατη εργασία που δεν φαίνεται, αλλά εξαντλεί, η οποία πολλές φορές δεν αναγνωρίζεται ούτε από τους γύρω μας, αλλά ούτε και από εμάς τους ίδιους.

Όταν το σώμα αρχίζει να μιλά

Είναι σημαντικό να καταλάβουμε πως το χρόνιο στρες δεν είναι μόνο ψυχολογική εμπειρία, αλλά και βιολογική. Όταν ο οργανισμός βρίσκεται για μεγάλο χρονικό διάστημα σε κατάσταση εγρήγορσης, ενεργοποιούνται ορμόνες, όπως η κορτιζόλη και η αδρεναλίνη. Πρόκειται για έναν φυσιολογικό μηχανισμό που μας βοηθά να αντιμετωπίσουμε έναν κίνδυνο. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν ο «συναγερμός» δεν σταματά ποτέ. Τότε αρχίζουν να κάνουν την εμφάνισή τους η αϋπνία, η δυσκολία στη συγκέντρωση, η ευερεθιστότητα, η σωματική κόπωση, οι πονοκέφαλοι, η αίσθηση ότι τίποτα δεν μας χαροποιεί πραγματικά. Ακούμε συχνά ανθρώπους να λένε «Δεν ξέρω γιατί κουράζομαι τόσο». Αυτό συμβαίνει γιατί δεν εξαντλούν μόνο οι δουλείες που φέρνουμε εις πέρας, αλλά και το ότι βρισκόμαστε συνεχώς σε επιφυλακή.

Οι άνθρωποι που δεν ζητούν ποτέ βοήθεια

Στην επαγγελματική μου πορεία, πολύ συχνά συναντώ ανθρώπους που ξεκίνησαν ψυχοθεραπεία όχι επειδή συνέβη κάτι δραματικό, αλλά επειδή κάποια στιγμή συνειδητοποίησαν ότι είχαν πάψει να απολαμβάνουν τη ζωή τους. Δεν ήταν ασυνεπείς στις υποχρεώσεις τους, ούτε έκλαιγαν καθημερινά. Αντιθέτως, λειτουργούσαν υποδειγματικά. Ήταν εκείνοι που όλοι θεωρούσαν «δυνατούς», εκείνοι που πάντα έβρισκαν λύσεις, εκείνοι που δεν ζητούσαν ποτέ βοήθεια. Η ψυχική εξάντληση, όμως, δεν κάνει διακρίσεις. Δεν αφορά μόνο όσους λυγίζουν εμφανώς. Συχνά αφορά εκείνους που έχουν μάθει να συνεχίζουν, ακόμη και όταν μέσα τους έχουν αδειάσει.

Οι γυναίκες και το αόρατο βάρος

Παρόλο που η εξάντληση αφορά όλους, πολλές γυναίκες βιώνουν μια επιπλέον, λιγότερο ορατή πίεση. Εκτός από την επαγγελματική τους πορεία, αναλαμβάνουν συχνά εξ’ ολοκλήρου τη φροντίδα των παιδιών, την οργάνωση του σπιτιού, τον συναισθηματικό συντονισμό της οικογένειας και τη διαχείριση δεκάδων μικρών καθημερινών υποχρεώσεων που δύσκολα γίνονται αντιληπτές από τους άλλους. Δεν είναι όμως μόνο όσα κάνουν, αλλά και όσα πρέπει να θυμούνται, να οργανώνουν και να προβλέπουν. Αυτή η συνεχής εγρήγορση καταναλώνει τεράστια ψυχική ενέργεια.

Η παγίδα της τελειότητας

Πίσω από τη μόνιμη ανάγκη να προλαβαίνουμε τα πάντα, σπάνια κρύβεται μόνο ένα γεμάτο πρόγραμμα. Πολύ συχνότερα κρύβονται βαθιές πεποιθήσεις που έχουμε υιοθετήσει από νωρίς: «Πρέπει να τα καταφέρω», «Δεν πρέπει να απογοητεύσω κανέναν», «Δεν επιτρέπεται να κάνω λάθος». Έτσι, η αξία μας αρχίζει να συνδέεται με την απόδοσή μας και όχι με την ίδια μας την ύπαρξη. Ο τελειοθηρικός άνθρωπος δυσκολεύεται να ξεκουραστεί πραγματικά. Ακόμη κι όταν το σώμα σταματά, το μυαλό συνεχίζει να τρέχει, καταγράφοντας όσα απομένουν να γίνουν. Η ξεκούραση συνοδεύεται από ενοχές, σαν να πρέπει πρώτα να αποδείξει ότι την έχει κερδίσει. Κι όμως, η αλήθεια είναι διαφορετική. Η αξία μας δεν καθορίζεται από το πόσο γεμάτη είναι η ατζέντα μας, ούτε από το πόσο εξαντλούμαστε για τους άλλους. Δεν γινόμαστε πιο σημαντικοί επειδή κάνουμε περισσότερα. Γινόμαστε πιο ολοκληρωμένοι όταν επιτρέπουμε στον εαυτό μας να αναπνέει, να ξεκουράζεται και να υπάρχει χωρίς να χρειάζεται διαρκώς να αποδεικνύει την αξία του.

Η αυτοφροντίδα δεν είναι εγωισμός

Τα τελευταία χρόνια η έννοια της αυτοφροντίδας έχει γίνει ιδιαίτερα δημοφιλής. Συχνά, όμως, την περιορίζουμε σε στιγμές χαλάρωσης ή μικρές απολαύσεις, όπως έναν καφέ, ένα ταξίδι ή ένα μασάζ. Αν και όλα αυτά μπορούν να μας προσφέρουν ευχαρίστηση και ανακούφιση, η ουσιαστική αυτοφροντίδα είναι κάτι πολύ βαθύτερο. Είναι η ικανότητα να αναγνωρίζουμε τα όριά μας, να λέμε «όχι» χωρίς ενοχές, να επιτρέπουμε στον εαυτό μας να ξεκουράζεται χωρίς να αισθάνεται ότι «τεμπελιάζει» και να ζητά βοήθεια όταν τη χρειάζεται. Είναι, πάνω απ' όλα, η αποδοχή ότι δεν χρειάζεται να είμαστε τέλειοι για να αξίζουμε αγάπη, σεβασμό και φροντίδα. Σε αυτή τη διαδικασία, η ψυχοθεραπεία μπορεί να αποτελέσει έναν πολύτιμο συνοδοιπόρο. Όχι επειδή εξαφανίζει τις δυσκολίες της ζωής, αλλά επειδή μας βοηθά να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε με τον εαυτό μας. Σταδιακά, μαθαίνουμε να μην αξιολογούμε την αξία μας μέσα από τη διαρκή προσπάθεια, την υπερπροσπάθεια ή την εξάντληση, αλλά μέσα από την αυθεντικότητα, την αποδοχή και τη φροντίδα των πραγματικών μας αναγκών.

Ζούμε ή απλώς προλαβαίνουμε;

Ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο ερώτημα που μπορούμε να κάνουμε στον εαυτό μας. Όχι μόνο μία φορά, αλλά ξανά και ξανά. Γιατί η ζωή δεν μας ζητά να είμαστε ακούραστοι και να αποδεικνύουμε καθημερινά την αξία μας. Μας καλεί να είμαστε παρόντες, να ζούμε με επίγνωση, να αγαπάμε χωρίς βιασύνη, να εργαζόμαστε χωρίς να χάνουμε τον εαυτό μας και να θυμόμαστε ότι η ξεκούραση δεν είναι πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση για να συνεχίσουμε να δημιουργούμε, να φροντίζουμε και να υπάρχουμε με πληρότητα.

Ίσως τελικά η πιο γενναία επιλογή της εποχής μας να μην είναι να κάνουμε περισσότερα. Ίσως να είναι να επιλέξουμε συνειδητά τι πραγματικά αξίζει να χωράει στη ζωή μας. Γιατί μεγαλώνοντας και αναλογιζόμενοι το παρελθόν, δεν θα θυμόμαστε πόσα e-mails απαντήσαμε, πόσες υποχρεώσεις ολοκληρώσαμε ή πόσες καταφέραμε να ολοκληρώσουμε. Θα θυμόμαστε τους ανθρώπους που αγαπήσαμε, τις στιγμές που ήμασταν πραγματικά παρόντες και την αίσθηση ότι, έστω για λίγο, δεν προσπαθούσαμε απλώς να προλάβουμε τη ζωή. Τη ζούσαμε.

Η Ροζελίνα Φιλιππίδου είναι Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια με πολυετή εμπειρία στην ψυχοθεραπεία, τη συμβουλευτική και την υποστήριξη παιδιών, εφήβων και ενηλίκων και επιστημονικά υπεύθυνη των Κέντρων Θεραπειών ΕΠΙΝΕΙΟ.