Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη εγκαινίασε στη Θεσσαλονίκη το ολοκληρωμένο έργο αποκατάστασης, συντήρησης και ανάδειξης του Μπέη Χαμάμ, του ιστορικού μνημείου που είναι ευρύτερα γνωστό ως Λουτρά «Παράδεισος». Το εμβληματικό οθωμανικό λουτρό, που βρίσκεται στο κέντρο της πόλης, αποτελεί πλέον έναν ακόμη σημαντικό πολιτιστικό χώρο, ενταγμένο στον συνολικό σχεδιασμό του Υπουργείου Πολιτισμού για τη διάσωση και αξιοποίηση των μνημείων της Θεσσαλονίκης.
Ένα σημαντικό έργο γίνεται πραγματικότητα
Το έργο, συνολικού προϋπολογισμού 1,5 εκατ. ευρώ, χρηματοδοτήθηκε από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και υλοποιήθηκε από τις υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού και την αρμόδια Εφορεία Αρχαιοτήτων της Θεσσαλονίκης. Το Μπέη Χαμάμ, που δεσπόζει στην οδό Εγνατία, αποτελεί το αρχαιότερο σωζόμενο χαμάμ της Θεσσαλονίκης και ένα από τα σημαντικότερα οθωμανικά λουτρικά συγκροτήματα στον ελλαδικό χώρο. Η κλίμακα και η αρχιτεκτονική του το καθιστούν αντίστοιχο με μεγάλα λουτρά που συναντώνται σε σημαντικές πόλεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Το μνημείο θεωρείται το πρώτο δημόσιο κτήριο που κατασκευάστηκε στη Θεσσαλονίκη μετά την οθωμανική κατάκτηση της πόλης το 1430. Όπως αναφέρει η κτητορική επιγραφή πάνω από την είσοδό του, ιδρύθηκε το 1444 από τον σουλτάνο Μουράτ Β'. Για περίπου πέντε αιώνες αποτέλεσε σημείο αναφοράς της κοινωνικής και οικονομικής ζωής της πόλης, ενώ μετά την ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος πέρασε σε ιδιώτες και συνέχισε να λειτουργεί ως λουτρό έως το 1968. Το 1972 περιήλθε στο Δημόσιο μέσω απαλλοτρίωσης και έκτοτε φιλοξένησε πολιτιστικές εκδηλώσεις και εκθέσεις.
Κατά την τελετή εγκαινίων, η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη υπογράμμισε τη σημασία της αποκατάστασης του μνημείου, σημειώνοντας: «Η επιστροφή ενός ακόμη σημαντικού μνημείου στους πολίτες της Θεσσαλονίκης αποτελεί μια ξεχωριστή στιγμή για την ιστορική και πολιτιστική φυσιογνωμία της πόλης. Η Θεσσαλονίκη διαθέτει έναν μοναδικό πλούτο μνημείων, τον οποίο έχουμε χρέος να προστατεύουμε, να αναδεικνύουμε και να αξιοποιούμε ως στοιχείο ανάπτυξης και κοινωνικής συνοχής.
Από το 2019, το Υπουργείο Πολιτισμού εφαρμόζει στη Θεσσαλονίκη ένα εκτεταμένο πρόγραμμα αποκατάστασης μνημείων και αναβάθμισης πολιτιστικών υποδομών, με στόχο την ανάδειξη της πολυδιάστατης ιστορίας της πόλης. Μέσα από έναν ολοκληρωμένο σχεδιασμό δημιουργούνται πολιτιστικές διαδρομές που συνδέουν τα βυζαντινά, οθωμανικά και νεότερα μνημεία, αναδεικνύοντας τη Θεσσαλονίκη ως ένα ενιαίο ιστορικό και πολιτιστικό τοπίο.
Η πολιτιστική πολιτική δεν εξαντλείται στην αποκατάσταση των μνημείων. Στόχος είναι αυτά να επιστρέφουν στη ζωή της πόλης, να γίνονται προσβάσιμα στους πολίτες και να λειτουργούν ως χώροι πολιτισμού, γνώσης και δημιουργίας. Η ουσιαστική προστασία ενός μνημείου εξασφαλίζεται όταν αυτό αποτελεί ενεργό μέρος της καθημερινότητας της κοινωνίας.
Η αποκατάσταση των Λουτρών Παράδεισος αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της προσέγγισης. Πρόκειται για ένα έργο υψηλών προδιαγραφών, αποτέλεσμα της επιστημονικής επάρκειας και της αφοσίωσης των υπηρεσιών του Υπουργείου Πολιτισμού, τις οποίες ευχαριστώ θερμά για τη συμβολή τους.
Σήμερα, τα Λουτρά Παράδεισος επιστρέφουν στη Θεσσαλονίκη ως ένας σύγχρονος επισκέψιμος χώρος πολιτισμού, ικανός να φιλοξενεί εκδηλώσεις, δράσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα. Η πόλη αποκτά όχι μόνο ένα αποκατεστημένο μνημείο, αλλά έναν νέο χώρο μνήμης, πολιτισμού και δημιουργικής συνάντησης. Μπορεί πλέον να μην λειτουργούν ως λουτρά, ευχόμαστε όμως να αποτελέσουν έναν πραγματικό “παράδεισο” πολιτισμού, ανοιχτό σε όλους».
Πώς είναι το Μπέη Χαμάμ;
Αρχιτεκτονικά, το Μπέη Χαμάμ αποτελεί δίδυμο λουτρό, με ξεχωριστές εγκαταστάσεις για άνδρες και γυναίκες, οι οποίες αναπτύσσονται παράλληλα χωρίς εσωτερική επικοινωνία. Κάθε τμήμα ακολουθεί την παραδοσιακή διάταξη των οθωμανικών χαμάμ, περιλαμβάνοντας ψυχρό, χλιαρό και θερμό χώρο, καθώς και βοηθητικούς χώρους.
Στους ψυχρούς χώρους διατηρούνται μεταγενέστεροι εσωτερικοί εξώστες, οι οποίοι χρησιμοποιούνταν ως αποδυτήρια. Οι αίθουσες καλύπτονται από τρούλους διαφορετικών διαστάσεων, με κυκλικά ανοίγματα που εξασφαλίζουν φυσικό φωτισμό και αερισμό. Ιδιαίτερη αξία παρουσιάζει ο σωζόμενος διάκοσμος του μνημείου. Στις τοιχοποιίες και στις βάσεις των τρούλων διατηρούνται τμήματα ανάγλυφου και γύψινου διακόσμου που ανάγονται στην αρχική φάση κατασκευής του, τον 15ο αιώνα. Παράλληλα, στους ψυχρούς και χλιαρούς χώρους του ανδρικού τμήματος, καθώς και στον χλιαρό χώρο του γυναικείου, σώζονται ζωγραφικά στοιχεία μεταγενέστερων περιόδων.
Κατά τη δεκαετία του 1930 προστέθηκε στην ανατολική πλευρά του συγκροτήματος ένα κτήριο εκλεκτικιστικής αρχιτεκτονικής, το οποίο προοριζόταν για τη στέγαση εμπορικών καταστημάτων. Με την ολοκλήρωση των εργασιών, το Μπέη Χαμάμ επιστρέφει στους κατοίκους και τους επισκέπτες της Θεσσαλονίκης, ενισχύοντας τον πολιτιστικό χάρτη της πόλης και λειτουργώντας ως χώρος ιστορικής μνήμης και πολιτιστικών δραστηριοτήτων.
Κεντρική φωτογραφία: Ο θερμός χώρος του ανδρικού τμήματος του λουτρού με την ομφαλική μαρμάρινη πλάκα για το μασάζ.
