Η τέχνη της Νεφέλης Κυριάκου αναζητά την ουσία σε όσα συχνά προσπερνάμε. Μέσα από την παρατήρηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς, των καθημερινών συνηθειών, των χώρων και των αντικειμένων που μας περιβάλλουν, δημιουργεί έργα που λειτουργούν σαν αφορμές για να κοιτάξουμε λίγο πιο βαθιά - τόσο τον εαυτό μας όσο και τον κόσμο γύρω μας. Με αφετηρία τη ζωγραφική και τη χαρακτική και με διαρκή διάθεση πειραματισμού σε νέα υλικά, η δουλειά της εξερευνά ζητήματα ταυτότητας, μνήμης, κοινωνικών ρόλων και ανθρώπινης απελευθέρωσης.

Ας τη γνωρίσουμε καλύτερα!

Η ανθρώπινη συμπεριφορά βρίσκεται στον πυρήνα της δουλειάς σου. Τι είναι αυτό που παρατηρείς στους ανθρώπους και συνεχίζει να σε γοητεύει ή να σε προβληματίζει τόσο, ώστε να μετατρέπεται σε τέχνη;

Οι άνθρωποι, στην παιδική τους ηλικία έχουν έναν βασικό τρόπο να μαθαίνουν τον κόσμο: το παιχνίδι. Μέσα από αυτό μπαίνουν σε ρόλους, μιμούνται τους άλλους, εκφράζουν ελεύθερα τα συναισθήματά τους. «Μπαίνουν» μέσα σε μια κατάσταση και έτσι, σε έναν πρώτο βαθμό, πλάθουν την προσωπικότητά τους καθώς καλούνται να πάρουν αποφάσεις και να χειριστούν καταστάσεις και άλλους συνομήλικούς τους. Η τέχνη σαν διαδικασία είναι για μένα ένα τέτοιου είδους παιχνίδι. Μέσα απ’ την παρατήρηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς, προσεγγίζω τον δικό μου εαυτό και προσπαθώ να τον κατανοήσω καλύτερα, επιστρέφοντας στο τέλος τα συμπεράσματα στο κοινό μέσα από τα έργα μου. Αυτό που με γοητεύει είναι το γεγονός ότι οι καταστάσεις, που πολλές φορές νιώθουμε ότι βιώνουμε μόνο εμείς, είναι καταστάσεις με κοινωνικό πρόσημο, κοινές αιτίες. Έχουμε δηλαδή περισσότερα κοινά με τους άλλους ανθρώπους απ’ όσα νομίζουμε.

Στα πρώτα σου έργα η ανθρώπινη μορφή είχε έντονη παρουσία, ενώ τα τελευταία χρόνια επιλέγεις συχνά να σχεδιάζεις τον άνθρωπο μέσα από την απουσία του. Τι μπορεί να αποκαλύψει η απουσία που δεν μπορεί η ίδια η παρουσία;

Για πολλά χρόνια με γοήτευαν τα χαρακτηριστικά του προσώπου των ανθρώπων, η δραματικότητα των συναισθημάτων που χαράσσονταν στο δέρμα μέσα από ρυτίδες έκφρασης. Μου φαινόταν μαγικό το γεγονός ότι μπορούσες να ψυχογραφήσεις σε ένα βαθμό κάποιον απλά παρατηρώντας τις γραμμές του. Κάτι αντίστοιχο με τραβούσε και στα χέρια, καθώς οι γραμμές τους είναι πολλές φορές ένας χάρτης της ζωής που έχουν κάνει. Σιγά σιγά όμως, πέρασα σε μια φάση που άρχισα να ψάχνω όλα αυτά τα στοιχεία στο backstage, σε κομμάτια της καθημερινότητας των ανθρώπων που τα έχουν «χτίσει» οι ίδιοι. Η αισθητική του σπιτιού ενός ανθρώπου, οι συνήθειες του, τα αντικείμενα που χρησιμοποιεί περισσότερο είναι μικρά παραδείγματα που παρατηρώ. Είναι σαν όλα αυτά τα στοιχεία να μας αποκαλύπτουν κομμάτια της προσωπικότητας των ανθρώπων σε ένα δεύτερο επίπεδο, λιγότερο προφανές.

Έχεις δουλέψει με πολύ διαφορετικά υλικά και τεχνικές. Πλέον τι προτιμάς;

Η καλλιτεχνική διαδικασία απαιτεί μια διαρκή έρευνα όσον αφορά τόσο στο θεωρητικό κομμάτι όσο και στο πρακτικό. Το ένα συμπληρώνει το άλλο. Όσο περισσότερο καλλιεργείς το θεωρητικό κομμάτι τόσο περισσότερο έχεις ανάγκη να βρεις τρόπους να το εκφράσεις. Αυτό δε σημαίνει ότι λειτουργεί σε όλους τους καλλιτέχνες η εναλλαγή υλικών. Ο πειραματισμός όμως, ακόμα και με τα ίδια υλικά, κρατάει τη φλόγα ζωντανή. Όσον αφορά στη δική μου περίπτωση, έχω περάσει από διάφορες περιόδους οι οποίες, παρότι δείχνουν να είναι πολύ διαφορετικές, έχουν κοινά χαρακτηριστικά που όμως παρατήρησα με την πάροδο των χρόνων. Ξεκινώντας από τη ζωγραφική, πέρασα στον συνδυασμό ζωγραφικής και χαρακτικής μέσα απ’ το κολάζ, ύστερα λόγω συγκεκριμένων συνθηκών ασχολήθηκα αρκετά με το μολύβι, το χαρτί και τη χρήση του φωτός ως υλικό. Μετά ήρθε στη ζωή μου κάπως απροσδόκητα η μεταξοτυπία, την οποία επίσης έχω χρησιμοποιήσει συνδυαστικά με τη ζωγραφική. Πλέον, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ρίχνω άγκυρα, ασχολούμαι με το φύλλο αλουμινίου. Είναι κάτι τελείως νέο για μένα και έχει ήδη ανοίξει νέους δρόμους σε σχέση με τις δυνατότητες που μου δίνει να εκφράσω αυτά που θέλω.

Η τέχνη σου ξεκινά συχνά από την παρατήρηση της καθημερινότητας, αλλά ανοίγεται και σε μεγαλύτερες κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες. Πώς μετατρέπεται ένα προσωπικό ερέθισμα σε κάτι που αφορά τελικά όλους μας;

Μπορεί μέσα στο τρέξιμο της ρουτίνας να μην το συνειδητοποιούμε, αλλά τα μικρά κομμάτια της καθημερινότητας συνθέτουν ένα μεγάλο κοινωνικό παζλ. Ένα βιωματικό και απλό παράδειγμα ήταν η αλληλεπίδραση με μια γειτόνισσά μου στο προηγούμενο εργαστήριο που διατηρούσα. Το εργαστήριο βρισκόταν σε ένα ανήλιαγο στενάκι, το οποίο διέσχιζαν κατά κύριο λόγο όσοι κατοικούσαν στο στενό. Κάθε πρωί με χαιρετούσε η κυρία Κούλα, μια ηλικιωμένη γυναίκα που έβγαινε με το μπαστούνι της να πάρει λίγο αέρα στη γειτονιά. Της φαινόταν, λοιπόν, πολύ παράξενο που περνούσα όλη μου τη μέρα κλεισμένη στο εργαστήριο. Μια μέρα με ρώτησε «Τι κάνεις εσύ εδώ όλη μέρα, οικογένεια δεν έχεις; Δεν είσαι παντρεμένη;». Δεν μπορούσε να κατανοήσει ότι δεν είχα τον ρόλο που η εποχή της «επέβαλε» σε μια γυναίκα. Η καλοπροαίρετη περιέργεια που έδειχνε για το φαινόμενο «ανύπαντρη νέα που εργάζεται» ήταν για μένα αντικείμενο προς παρατήρηση. Στην ουσία γινόταν ένας διάλογος ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν για τον ρόλο της γυναίκας στην κοινωνία. Κάπως έτσι μεταφράζεται στο μυαλό μου το προσωπικό ερέθισμα σε συμπέρασμα που αφορά πολύ κόσμο. Το μοτίβο είναι η παρατήρηση των συμπεριφορών, η διερεύνηση των αιτιών που οδηγούν σε αυτές και η σημασία τους στη συγκεκριμένη ιστορική φάση που διανύουμε.

Πολύ ενδιαφέρον! Έχεις την ανάγκη να μαθαίνεις συνεχώς καινούριες τεχνικές. Είναι η πειραματική διαδικασία για σένα εξίσου σημαντική με το τελικό έργο;

Θα έλεγα ότι δεν έχω τόσο την ανάγκη να μαθαίνω συνεχώς νέες τεχνικές όσο ότι έχω ανάγκη να βρίσκω το πιο ταιριαστό μέσο για να εκφράσω αυτό που έχω στο μυαλό μου κάθε φορά. Το φύλλο αλουμινίου δε θα προέκυπτε εάν δεν ήθελα να πιάσω τη θεματική των εκκλησιαστικών ταμάτων που με ταλάνιζε καιρό. Η πειραματική διαδικασία είναι πολύ σημαντική γιατί είναι ένα ρίσκο. Όπως στην ίδια τη ζωή, όσο και να θες να την ορίσεις εσύ, εκείνη σε εκπλήσσει δυσάρεστα ή ευχάριστα και σε οδηγεί να ζήσεις νέα κεφάλαια που δεν περίμενες. Έτσι είναι και ο πειραματισμός στην τέχνη. Μπορεί να έχεις κάτι συγκεκριμένο στο μυαλό σου, στην πράξη, όμως όταν αυτό είναι έτοιμο να πάρει μορφή αλλάζει, το επαναδιαπραγματεύεσαι, το δουλεύεις ξανά και ξανά μέχρι να φτάσει στο τελικό του στάδιο, που μπορεί να είναι και τελείως διαφορετικό από την ιδέα που είχες σκεφτεί αρχικά. Η πειραματική διαδικασία έχει ζωτική σημασία σε όλο αυτό, καθώς το ίδιο το υλικό λειτουργεί συμπληρωματικά στην ιδέα που δουλεύεις και μπορεί να σε εκπλήξει.

Αν η μέχρι τώρα καλλιτεχνική σου διαδρομή ήταν ένα έργο, ποιο θα ήταν το βασικό του θέμα; Και τι θα ήθελες να καταλάβει κάποιος που θα στεκόταν απέναντί του;

Πολύ συνοπτικά, το βασικό θέμα θα ήταν η ανθρώπινη απελευθέρωση. Απελευθέρωση από κάθε είδους καταπίεση, φυλετική, ταξική, κοινωνική κλπ. Θα μου άρεσε ο θεατής να καταλάβαινε το τι είχα εγώ στο μυαλό μου, γιατί αυτό θα λειτουργούσε σαν επιβεβαίωση ότι παρουσίασα με σωστά μέσα τη σκέψη μου. Στο τέλος όμως, δεν είναι εκεί η ουσία. Η ουσία είναι ένα έργο να σε κάνει να αισθάνεσαι και να σκέφτεσαι, να το παίρνεις και να βλέπεις πού σε αγγίζει και πού ταυτίζεσαι (ή όχι) με αυτό. Με απλά λόγια, να σε βοηθά να κατανοείς καλύτερα τον εαυτό σου και τον κόσμο. Αυτό θα ήθελα να καταλαβαίνει κανείς, τον εαυτό του μέσα στον κόσμο.

Για τον Αύγουστο είσαι η artistic of the month στο Φólki. Πες μας δυο λόγια για το έργο που παρουσιάζεις.

Πρόκειται για ένα κομμάτι του project «Ήθελα απλώς λίγο νερό». Πρόκειται για μια σύνθεση από ηλιοτρόπια σε φύλλο αλουμινίου. Η φράση αυτή ήταν απ’ τις πρώτες μου σκέψεις όταν ξεκίνησα να δουλεύω με το αλουμίνιο, η οποία είναι καρφωμένη στο μυαλό μου. Στα τάματα αποτυπώνεται στο μέταλλο αυτό που θα ήθελες να συμβεί ελπίζοντας/πιστεύοντας ότι αυτό που θες θα εκπληρωθεί μέσα από μια ανώτερη δύναμη. Αυτό είναι κάτι που μου φαίνεται εξαιρετικά ενδιαφέρον στην ανθρώπινη συμπεριφορά. Πολλές φορές η λύση σε θέματα που μας βασανίζουν και εξαρτώνται από μας, βρίσκεται στα δικά μας χέρια αλλά για διάφορους λόγους δεν έχουμε εκπαιδευτεί κοινωνικά να αναγνωρίζουμε και να αξιοποιούμε αυτές μας τις δυνατότητες. Έτσι, χρησιμοποίησα ένα στοιχείο της φύσης που ο άνθρωπος ξέρει πώς να φροντίσει ώστε αυτό να επιβιώσει, με σκοπό να τον κάνω να δει μέσα από εκεί τον εαυτό του.

Και τι άλλο πρέπει να περιμένουμε από σένα στο μέλλον;

Έντονη δραστηριότητα! Θα παρουσιάσω τη δουλειά μου σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη και εξωτερικό το ερχόμενο διάστημα, σε εκδηλώσεις που θα ανακοινωθούν σύντομα.

Ποια είναι η γειτονιά της Θεσσαλονίκης που έχει μια ξεχωριστή θέση στην καρδιά σου;

Η γειτονιά που με έχει κερδίσει τα τελευταία χρόνια είναι η περιοχή στην οποία διατηρώ το εργαστήριό μου. Αναφέρομαι στην περιοχή πίσω από τα δυτικά τείχη της πόλης, στη Μαβίλη όπου νιώθεις λες και ο χρόνος δεν τρέχει το ίδιο γρήγορα. Δεν αντιλαμβάνεσαι την ένταση που υπάρχει στην υπόλοιπη πόλη, ειδικά τις καθημερινές. Ενώ ουσιαστικά βρίσκεσαι στο κέντρο, είναι σαν να είσαι κάπου αλλού. Ειδικά μετά την ανάπλασή της, χαίρεσαι να κάνεις βόλτα. Για μένα προσωπικά έχει και πλούσιο υλικό για την καλλιτεχνική μου έρευνα, καθώς η γειτονιά είναι γεμάτη ιστορίες και ενδιαφέροντες ανθρώπους.

Τι κάνει ξεχωριστή αυτήν την πόλη στα μάτια σου;

Θα έλεγα ότι το παραλιακό της μέτωπο είναι μοναδικό.

Ένας δρόμος/μια γειτονιά όπου ο χρόνος μοιάζει σαν να σταματά;

Πλατεία Παπαρηγοπούλου ή αλλιώς Πάρκο Τειχών Βαρδαρίου. Χειμώνα-καλοκαίρι είναι σαν να λειτουργεί ανεξάρτητα απ’ ό,τι γίνεται γύρω μας.

Μια προσωπική σου ιστορία στην πόλη που ποτέ δεν έχεις μοιραστεί;

Πριν περίπου 14 χρόνια, επιστρέφοντας από τη Σχολή Καλών Τεχνών, στο ύψος της Νέας Ελβετίας υπήρχε μια μάντρα με οικοδομικά υλικά. Εκεί, αργά το απόγευμα, είχα δει εργάτες μεγάλης ηλικίας να έχουν σχηματίσει έναν κύκλο και να ανταλλάσσουν πάσες με μια ψιλό ξεφούσκωτη μπάλα ποδοσφαίρου που βρήκαν εκεί. Ήταν πολύ χαρούμενοι και αντιδρούσαν σαν μικρά παιδιά που παίζουν σε προαύλιο χώρο σχολείου. Ήταν πολύ ωραία εικόνα, γιατί ξεχνάμε να είμαστε παιδιά μεγαλώνοντας.

Είναι μεσάνυχτα σε μια πόλη άδεια. Πού σου αρέσει να περπατάς;

Στην παραλία, στο ύψος του Μεγάρου Μουσικής.

Ένας χώρος Τέχνης που ξεχωρίζεις εδώ;

Το Apodec, ένας χώρος που δε φοβάται να δείξει ετερόκλητες δουλειές καλλιτεχνών και αυτό είναι σημαντικό σε μια εποχή με καθορισμένη αισθητική.

Δεν πρέπει να φύγει κανείς από τη Θεσσαλονίκη, αν δε δοκιμάσει...

Μπουγάτσα με κιμά.

Αν η Θεσσαλονίκη ήταν τραγούδι/ταινία/εικαστικό έργο, θα είχε τίτλο...

Δεν μπορώ να φανταστώ τίτλο, αλλά νομίζω θα ήταν έργο του Θεόφιλου.
Δεν έχει χάσει ακόμα τα στοιχεία της λαϊκότητας που την κάνει αυθεντική.

Καλοκαίρι στη Θεσσαλονίκη... Τι θεωρείς must;

Βόλτα στην παραλία την ώρα που ανατέλλει ο ήλιος.

Η δική σου Θεσσαλονίκη με τρεις λέξεις...

Τσίπουρο, φίλοι, προσδοκία.

Κεντρική φωτογραφία: Χριστίνα Δημητριάδου