Ο Labirinto Borges, ο εμβληματικός Λαβύρινθος του Μπόρχες που ανήκει στο Ίδρυμα Giorgio Cini, υποδέχεται και πάλι τους επισκέπτες στη Βενετία, έπειτα από μια εκτεταμένη και προσεκτική αποκατάσταση. Η ιστορία του ξεκινά το 1979, όταν ο Ράντολ Κόουτ (Randoll Coate), τότε υπεύθυνος Τύπου της βρετανικής πρεσβείας στο Μπουένος Άιρες, ξύπνησε από ένα όνειρο στο οποίο ο στενός του φίλος, ο Αργεντινός συγγραφέας Χόρχε Λουίς Μπόρχες, είχε πεθάνει. Σε επιστολή του προς τη Σουσάνα Μπομπάλ, η οποία τους είχε γνωρίσει τη δεκαετία του 1950, αποκάλυψε μια υπόσχεση: εμπνευσμένος από το εμβληματικό διήγημα του Μπόρχες «Ο Κήπος με τα Διακλαδιζόμενα Μονοπάτια», θα δημιουργούσε έναν λαβύρινθο προς τιμήν του όταν θα ερχόταν εκείνη η ημέρα.

Από την Αργεντινή στη Βενετία

Ο Κόουτ τήρησε τον λόγο του. Μετά τον θάνατο του Μπόρχες, το 1986, το πρώτο σχέδιο του λαβυρίνθου υλοποιήθηκε στην Αργεντινή και γνώρισε μεγάλη επιτυχία. Η χήρα του συγγραφέα, Μαρία Κοντάμα, πρότεινε στη συνέχεια την κατασκευή αντίστοιχων λαβυρίνθων σε τόπους που είχαν ιδιαίτερη σημασία για τον Μπόρχες. Ανάμεσά τους ξεχώριζε η Βενετία – μια πόλη που θυμίζει από μόνη της έναν ατελείωτο λαβύρινθο από κανάλια, γέφυρες και στενά σοκάκια και κατείχε ξεχωριστή θέση στην καρδιά του μεγάλου λογοτέχνη. Το 2011, είκοσι πέντε χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Labirinto Borges εγκαινιάστηκε στο νησί Σαν Τζόρτζιο Ματζόρε, στους κήπους του Ιδρύματος Giorgio Cini.

Ένας λαβύρινθος γεμάτος συμβολισμούς

Ο λαβύρινθος προστατεύεται από έναν σκελετό κατασκευασμένο από χάλυβα corten, που τον προφυλάσσει από τις καιρικές συνθήκες, ενώ οι πυκνοί θάμνοι πυξαριού σχηματίζουν περίτεχνες διαδρομές. Από ψηλά αποκαλύπτεται το σχήμα ενός ανοιχτού βιβλίου. Πάνω στις δύο «σελίδες» του διακρίνεται το επώνυμο του Μπόρχες, γραμμένο συμμετρικά, σαν αντανάκλαση που μπλέκεται με τον ίδιο τον λαβύρινθο.

Όσο ο επισκέπτης παρατηρεί πιο προσεκτικά, ανακαλύπτει και άλλα σύμβολα: ένα ερωτηματικό, ένα μπαστούνι, ένα ζευγάρι μάτια – εικόνες άμεσα συνδεδεμένες με τη ζωή και το έργο του συγγραφέα. «Η περίμετρος του λαβυρίνθου, μέσα από τα σύμβολα και τα σημάδια της, μας καλεί να θυμόμαστε τους λόγους για τους οποίους δημιουργήθηκε», σημειώνει ο Πέδρο Μέμελσντορφ, μουσικός διευθυντής του Ιδρύματος Giorgio Cini. «Πρόκειται για ένα μνημειώδες αφιέρωμα στον Μπόρχες, σχεδιασμένο να αντέξει στον χρόνο και να εμπνεύσει τις επόμενες γενιές». Σήμερα, σαράντα χρόνια μετά τον θάνατο του συγγραφέα, ο λαβύρινθος έχει αποκατασταθεί πλήρως χάρη στη γενναιόδωρη υποστήριξη της PwC Italia.

Η απαιτητική διαδικασία της αποκατάστασης

«Μπορούμε να φανταστούμε τον λαβύρινθο σαν ένα ψηφιδωτό, όπου τα φυτά είναι οι ψηφίδες που ζουν ή πεθαίνουν», εξηγεί η γενική γραμματέας του Ιδρύματος, Ρενάτα Κοντέλο. Όπως τονίζει, η δημιουργία και η συντήρησή του αποτελούν «μια αδιάκοπη διαδικασία, έναν ζωντανό οργανισμό που εξελίσσεται συνεχώς».

Κατά τις εργασίες αποκατάστασης απομακρύνθηκαν 165 νεκρά ή σοβαρά κατεστραμμένα φυτά πυξαριού, ενώ το αρδευτικό σύστημα ελέγχθηκε διεξοδικά και επισκευάστηκε όπου κρίθηκε απαραίτητο. Η μεγαλύτερη πρόκληση, ωστόσο, είναι η αρμονική ενσωμάτωση των νέων φυτών με τα παλαιότερα. Όπως συμβαίνει σε μια μεταμόσχευση οργάνου, απαιτείται χρόνος ώστε το νέο και το παλιό να γίνουν ένα ενιαίο σύνολο.

Δεκαπέντε χρόνια μετά την αρχική φύτευση, οι μεταβολές ήταν αναπόφευκτες. Στο πλαίσιο της ανακαίνισης, τα 1.150 μέτρα των δαιδαλωδών διαδρομών κλαδεύτηκαν και εξομαλύνθηκαν, τα αγριόχορτα αφαιρέθηκαν σχολαστικά με το χέρι, ενώ το έδαφος ανανεώθηκε και εμπλουτίστηκε με νέα θρεπτικά στοιχεία και λίπανση.

Ένας λαβύρινθος προσβάσιμος σε όλους

Η αποκατάσταση συνοδεύτηκε και από μια σημαντική παρέμβαση προσβασιμότητας. Σε συνεργασία με την Ιταλική Ένωση Τυφλών και Ατόμων με Προβλήματα Όρασης, εγκαταστάθηκε στην είσοδο του λαβυρίνθου ένας απτικός χάρτης, που επιτρέπει στους επισκέπτες να αντιληφθούν τη δομή και τις διαδρομές του μέσω της αφής.

Η προσθήκη αυτή αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό, καθώς ο Μπόρχες πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του βυθισμένος στο σκοτάδι. Η όρασή του επιδεινωνόταν σταδιακά, μέχρι που έχασε ολοκληρωτικά την όρασή του σε ηλικία 55 ετών. Ο απτικός χάρτης λειτουργεί έτσι όχι μόνο ως εργαλείο προσβασιμότητας, αλλά και ως ένας βαθιά συγκινητικός φόρος τιμής στον συγγραφέα, επιτρέποντας σε κάθε επισκέπτη να «διαβάσει» τον λαβύρινθο με τα χέρια του πριν κάνει το πρώτο βήμα προς το άγνωστο – ακολουθώντας, με τον δικό του τρόπο, τις αμέτρητες διακλαδώσεις του κόσμου του Μπόρχες.

Με πληροφορίες από Wallpaper | Φωτογραφίες: Courtesy Fondazione Giorgio Cini