Η όπερα, η σκηνογραφία, το κοστούμι και η έρευνα συναντιούνται δημιουργικά στο έργο του Τάσου Πρωτοψάλτου. Σκηνογράφος, ενδυματολόγος, σκηνοθέτης όπερας και ακαδημαϊκός, με σπουδές στην Ιταλία και διεθνή παρουσία στον χώρο των παραστατικών τεχνών, έχει αφιερώσει την πορεία του στη διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στην εικόνα, τη δραματουργία και την πολιτισμική μνήμη.

Το Lamento, η πρόσφατη μουσικοθεατρική δημιουργία του, αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα αυτής της αναζήτησης. Αντλεί έμπνευση από τις μπαρόκ άριες lamenti, όχι για να τις αναπαραγάγει, αλλά για να τις μεταφέρει σε μια σύγχρονη σκηνική γλώσσα όπου η μουσική, ο χώρος, το φως και το κοστούμι λειτουργούν ως ισότιμα δραματουργικά εργαλεία. Στο επίκεντρο βρίσκεται η επανερμηνεία ενός ιστορικού κοστουμιού που συνδέθηκε με τη Μαρία Κάλλας στην όπερα "Iphigénie en Tauride", το οποίο μετατρέπεται από ιστορικό τεκμήριο σε ζωντανό φορέα μνήμης και νέων αφηγήσεων.

Με ερευνητικό ενδιαφέρον που εστιάζει στη συνάντηση των παραστατικών και των εικαστικών τεχνών και με σημαντική συμβολή στην εκπαίδευση μέσα από την ίδρυση του Εργαστηρίου Σκηνογραφίας και Ενδυματολογίας της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, ο Τάσος Πρωτοψάλτου αντιμετωπίζει τη σκηνογραφία ως έναν τρόπο σκέψης και όχι μόνο ως εικαστική σύνθεση.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί μιλά για την έμπνευση πίσω από το Lamento, τη διαχρονική δύναμη της όπερας, τη σχέση της εικόνας με τη δραματουργία και τον τρόπο με τον οποίο η μνήμη μπορεί να μετατραπεί σε σύγχρονη καλλιτεχνική εμπειρία.

Πώς προσεγγίζεις εσύ τη σχέση ανάμεσα στο ένδυμα και την τέχνη;

Το ένδυμα δεν είναι μόνο κάτι που καλύπτει το σώμα. Είναι ένας φορέας ταυτότητας, συμβολισμών και αφηγήσεων. Στο θέατρο και την όπερα, το κοστούμι μπορεί να αποκαλύψει πτυχές ενός χαρακτήρα, να δημιουργήσει έναν ολόκληρο κόσμο ή να λειτουργήσει ως αυτόνομο καλλιτεχνικό έργο. Με ενδιαφέρει πάντοτε η στιγμή που το ένδυμα παύει να είναι αντικείμενο και γίνεται ζωντανό μέρος της σκηνικής δράσης.

Κι αν έπρεπε να δώσεις γενικότερα έναν ορισμό στην τέχνη, ποιος θα ήταν αυτός;

Η τέχνη είναι ένας τρόπος να δίνουμε μορφή σε όσα δύσκολα μπορούν να ειπωθούν με λέξεις. Είναι ένας χώρος συνάντησης της εμπειρίας, της φαντασίας, της μνήμης και της επικοινωνίας. Ίσως τελικά η τέχνη να είναι η προσπάθεια να κατανοήσουμε καλύτερα τον εαυτό μας και τον κόσμο γύρω μας.

Η δουλειά σου κινείται ανάμεσα στην καλλιτεχνική δημιουργία, την έρευνα και την εκπαίδευση. Πώς συνδέονται αυτά τα τρία πεδία στη δική σου πορεία και πώς επηρεάζουν τον τρόπο που βλέπεις τη σκηνογραφία σήμερα;

Δεν αντιλαμβάνομαι την καλλιτεχνική δημιουργία, την έρευνα και την εκπαίδευση ως ξεχωριστές δραστηριότητες. Η μία τροφοδοτεί διαρκώς την άλλη και όλες μαζί διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζω τη σκηνογραφία σήμερα. Η ίδρυση του Εργαστηρίου Σκηνογραφίας και Ενδυματολογίας της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας αποτελεί μια ιδιαίτερα σημαντική στιγμή αυτής της διαδρομής. Δεν αφορά μόνο τη δημιουργία ενός εκπαιδευτικού χώρου, αλλά και τη διαμόρφωση μιας συνθήκης μέσα στην οποία η σκηνογραφία και η ενδυματολογία μπορούν να προσεγγιστούν ως ουσιαστικά πεδία καλλιτεχνικής σκέψης, έρευνας και δημιουργίας. Μέσα από αυτή τη διαδικασία αναδεικνύεται ο ρόλος τους όχι ως συμπληρωματικών στοιχείων της παράστασης, αλλά ως βασικών παραγόντων που διαμορφώνουν τη σκηνική εμπειρία, την αισθητική ταυτότητα και τη δραματουργική λειτουργία ενός έργου. Γι’ αυτό και σήμερα βλέπω τη σκηνογραφία όχι μόνο ως τον σχεδιασμό ενός χώρου ή μιας εικόνας, αλλά ως μια μορφή σκέψης που συνδέει την τέχνη, την ιστορία, το σώμα, τη μνήμη και την εμπειρία του θεατή.

Στο επίκεντρο του νέου σου project, Lamento, βρίσκεται η επανερμηνεία του ιστορικού κοστουμιού που συνδέθηκε με τη Μαρία Κάλλας στην όπερα "Iphigénie en Tauride". Τι σε ενδιέφερε περισσότερο σε αυτή τη συνάντηση με ένα τόσο φορτισμένο σύμβολο της ιστορίας της όπερας;

Αυτό που με ενδιέφερε δεν ήταν η αναπαραγωγή ενός ιστορικού κοστουμιού ούτε η αναβίωση μιας εμβληματικής εικόνας της Μαρίας Κάλλας. Με ενδιέφερε να συνομιλήσω δημιουργικά με ένα αντικείμενο που κουβαλά την ιστορία μιας παράστασης, μιας σπουδαίας ερμηνεύτριας και μιας ολόκληρης εποχής της όπερας. Στο Lamento, η σοπράνο δεν ενσαρκώνει μία μόνο ηρωίδα, αλλά πολλές γυναικείες μορφές της μπαρόκ όπερας. Το κοστούμι γίνεται ο κοινός τόπος συνάντησης αυτών των φωνών, ένας φορέας συλλογικής μνήμης που υπερβαίνει έναν συγκεκριμένο χαρακτήρα. Έτσι, η αναφορά στη Μαρία Κάλλας αποκτά έναν βαθύτερο συμβολισμό, ως σημείο αναφοράς για τη γυναικεία παρουσία στο λυρικό θέατρο. Τελικά, αυτό που με ενδιέφερε ήταν να δω πώς ένα ιστορικό αντικείμενο μπορεί να επιστρέψει στη σκηνή και να αποκτήσει νέο νόημα για το σήμερα. Για μένα, η ουσία της δημιουργίας βρίσκεται ακριβώς εκεί: στη δυνατότητα να μετατρέπεις τη μνήμη σε παρόν.

Το Lamento ταξιδεύει πλέον σε ένα διεθνές πλαίσιο μέσα από τη Bucharest Scenography Biennale 2026. Τι πιστεύεις ότι μπορεί να επικοινωνήσει ένα τέτοιο έργο για τη σύγχρονη σκηνογραφία και τη σχέση μας με την πολιτισμική κληρονομιά;

Πιστεύω ότι η σύγχρονη σκηνογραφία δεν περιορίζεται στη δημιουργία εικόνων αλλά μπορεί να λειτουργήσει ως πεδίο διαλόγου ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Το Lamento επιχειρεί να δείξει ότι η πολιτισμική κληρονομιά δεν είναι κάτι στατικό ή μουσειακό, αλλά ένα ζωντανό υλικό που μπορεί να επανερμηνευτεί δημιουργικά. Η επιλογή του έργου στη Bucharest Scenography Biennale είναι ιδιαίτερα σημαντική για μένα, γιατί εντάσσει αυτή τη συζήτηση σε ένα διεθνές περιβάλλον ανταλλαγής ιδεών και καλλιτεχνικών πρακτικών.

Η πρώτη παρουσίαση του Lamento στο Αρχαίο Θέατρο της Μίεζας δημιούργησε έναν διάλογο ανάμεσα στη σύγχρονη δημιουργία και έναν χώρο μεγάλης ιστορικής σημασίας. Πώς επηρέασε ο ίδιος ο τόπος τη μορφή και την ατμόσφαιρα του έργου;

Η Μίεζα δεν λειτούργησε απλώς ως ο χώρος παρουσίασης του έργου αλλά ως οργανικό μέρος της ίδιας της εμπειρίας. Από την πρώτη στιγμή υπήρχε η αίσθηση ότι το έργο έπρεπε να συνομιλήσει με την ιστορία, την κλίμακα και τη μνήμη αυτού του τόπου. Ταυτόχρονα, η εμπειρία της όπερας μέσα στο κοίλο ενός αρχαιοελληνικού θεάτρου είναι από μόνη της κάτι εξαιρετικά ιδιαίτερο. Η ανθρώπινη φωνή και η μουσική αποκτούν μια διαφορετική διάσταση όταν συναντούν έναν χώρο που κουβαλά αιώνες ιστορίας και θεατρικής παράδοσης. Ίσως γι’ αυτό η πρώτη παρουσίαση του Lamento παραμένει τόσο σημαντική για μένα. Δεν ήταν απλώς η πρεμιέρα ενός έργου αλλά η αίσθηση ότι το ίδιο το έργο γεννιόταν μέσα από τον διάλογό του με τον τόπο που το φιλοξενούσε.

Ποιος άνθρωπος σε επηρέασε περισσότερο;

Δυσκολεύομαι να ξεχωρίσω έναν μόνο. Νιώθω ότι η πορεία μου διαμορφώθηκε από διαφορετικές συναντήσεις σε διαφορετικές στιγμές της ζωής μου. Οι δάσκαλοί μου στη Φλωρεντία μού έδωσαν τα θεμέλια της σκηνογραφικής σκέψης και της πειθαρχίας απέναντι στην τέχνη. Αργότερα, οι συνεργασίες μου με σκηνοθέτες, μουσικούς και ερμηνευτές μού έμαθαν ότι το θέατρο και η όπερα είναι πάνω απ’ όλα μια συλλογική διαδικασία. Παράλληλα, έχω επηρεαστεί βαθιά από προσωπικότητες που, παρότι δεν γνώρισα ποτέ, εξακολουθούν να συνομιλούν με το έργο μου μέσα από την ιστορία της τέχνης και της όπερας. Η Μαρία Κάλλας είναι μία από αυτές, όχι μόνο για το καλλιτεχνικό της μέγεθος αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο συνέδεσε την τεχνική αρτιότητα με την απόλυτη δραματική αλήθεια. Αν υπάρχει κάτι κοινό σε όλους αυτούς τους ανθρώπους, είναι ότι μου έδειξαν πως η τέχνη απαιτεί αφοσίωση, περιέργεια και τη διάθεση να συνεχίζεις να αναζητάς, ακόμη κι όταν πιστεύεις ότι έχεις ήδη βρει τις απαντήσεις.

Ποια «αποτυχία» σου αποδείχθηκε τελικά δώρο;

Ίσως δεν ήταν ακριβώς αποτυχία, αλλά σίγουρα υπήρξε μια βαθιά ανατρεπτική εμπειρία. Στα πρώτα μου επαγγελματικά βήματα βρέθηκα να συνεργάζομαι με μια ομάδα στο Λονδίνο που εργαζόταν με πρακτικές devised theatre, σε κλίμακα 1:1 και με έντονα στοιχεία επιτελεστικότητας. Προερχόμενος από ένα αυστηρά ακαδημαϊκό περιβάλλον, όπως αυτό της Accademia di Belle Arti di Firenze, βρέθηκα αντιμέτωπος με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο αντίληψης της σκηνογραφίας και της παράστασης. Εκείνη η εμπειρία ήταν αρχικά αρκετά δύσκολη για μένα, γιατί με ανάγκασε να αμφισβητήσω πολλές από τις βεβαιότητες που είχα αποκτήσει μέσα από τις σπουδές μου. Σταδιακά όμως συνειδητοποίησα ότι δεν επρόκειτο για σύγκρουση αλλά για διεύρυνση του ορίζοντά μου. Ήταν μια πραγματική αποκάλυψη που μου άνοιξε έναν νέο δρόμο για να κατανοήσω τη σκηνογραφία όχι μόνο ως σύνθεση εικόνων και χώρων, αλλά ως ζωντανή διαδικασία, άρρηκτα συνδεδεμένη με το σώμα, την παρουσία και τη δράση. Κοιτάζοντας πίσω, θεωρώ ότι αυτή η εμπειρία υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα δώρα της επαγγελματικής μου πορείας.

Ποιο κομμάτι της διαδικασίας της δουλειάς σου είναι το αγαπημένο σου;

Νομίζω ότι η πιο συναρπαστική στιγμή είναι εκείνη κατά την οποία μια ιδέα αρχίζει να αποκτά μορφή. Η φάση όπου η έρευνα, τα πρώτα σχέδια, η μουσική, οι συζητήσεις και οι πρόβες αρχίζουν να συνδέονται μεταξύ τους και να δημιουργούν έναν κοινό κόσμο. Είναι η στιγμή που κάτι που μέχρι τότε υπήρχε μόνο στη φαντασία αρχίζει να γίνεται πραγματικότητα.

Κι όταν η έμπνευση δεν έρχεται, τι κάνεις;

Δεν περιμένω παθητικά την έμπνευση. Συνήθως επιστρέφω στην έρευνα. Διαβάζω, ακούω μουσική, παρατηρώ εικόνες, επισκέπτομαι αρχεία ή επανέρχομαι στις πηγές του έργου. Πολύ συχνά η έμπνευση δεν εμφανίζεται ξαφνικά· προκύπτει μέσα από τη διαδικασία της δουλειάς. Όσο περισσότερο εργάζεσαι, τόσο περισσότερες πιθανότητες έχεις να τη συναντήσεις.

Ποιο ρίσκο τόλμησες και δεν το μετανιώνεις;

Το σημαντικότερο ρίσκο που πήρα ήταν να ακολουθήσω τη σκηνοθεσία όπερας ως φυσική εξέλιξη της πορείας μου. Παρότι η σκηνοθεσία αποτελούσε ήδη μέρος των σπουδών μου στη σκηνογραφία, η μετάβαση από τον σχεδιασμό της εικόνας στη συνολική ευθύνη μιας παράστασης απαιτούσε να εκτεθώ δημιουργικά με έναν διαφορετικό τρόπο. Η όπερα με γοήτευε πάντοτε ως η πιο σύνθετη μορφή θεάτρου. Είναι ένα πεδίο όπου η μουσική, ο λόγος, η φωνή, το σώμα, ο χώρος, το φως και η εικόνα συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν διαρκώς. Η σκηνοθεσία μού έδωσε τη δυνατότητα να συνθέσω όλα αυτά τα στοιχεία σε ένα ενιαίο καλλιτεχνικό όραμα. Παράλληλα, η ενασχόλησή μου με τη σκηνοθεσία επηρέασε ουσιαστικά και τον τρόπο με τον οποίο εργάζομαι ως σκηνογράφος και ενδυματολόγος. Μου επέτρεψε να κατανοήσω βαθύτερα τις ανάγκες, τις προτεραιότητες και τις προκλήσεις της σκηνοθετικής διαδικασίας, δημιουργώντας ένα πεδίο πιο γόνιμης και ουσιαστικής συνεργασίας με τους σκηνοθέτες με τους οποίους συνεργάζομαι. Η διπλή αυτή εμπειρία με βοήθησε να προσεγγίζω τον σχεδιασμό όχι μόνο ως αισθητική πρόταση αλλά ως οργανικό μέρος της δραματουργίας και της σκηνικής αφήγησης. Κοιτάζοντας πίσω, δεν θεωρώ αυτή την επιλογή αλλαγή πορείας, αλλά μια βαθύτερη κατανόηση του ίδιου του αντικειμένου μου. Η σκηνογραφία, το κοστούμι και η σκηνοθεσία παραμένουν για μένα διαφορετικές όψεις της ίδιας δημιουργικής διαδικασίας: της προσπάθειας να χτίσεις έναν κόσμο επί σκηνής και να δώσεις μορφή σε μια εμπειρία που θα μοιραστείς με το κοινό.

Τι αξίζει περισσότερο από το ταλέντο στον χώρο σου;

Η επιμονή. Το ταλέντο μπορεί να ανοίξει μια πόρτα, αλλά είναι η συνέπεια, η πειθαρχία και η διάθεση για συνεχή εξέλιξη που καθορίζουν μια πορεία στον χρόνο. Στην τέχνη δεν σταματάς ποτέ να μαθαίνεις. Όσο περισσότερο προχωράς, τόσο περισσότερο αντιλαμβάνεσαι πόσα ακόμη έχεις να ανακαλύψεις.

Τι δε διαπραγματεύεσαι πια όπως παλιά;

Τον σεβασμό απέναντι στη δουλειά και στους ανθρώπους που συμμετέχουν σε αυτήν. Με τα χρόνια έχω καταλάβει ότι η ποιότητα μιας συνεργασίας δεν καθορίζεται μόνο από το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε μαζί. Ο αμοιβαίος σεβασμός, η συνέπεια και η ειλικρίνεια είναι στοιχεία που δεν θεωρώ πλέον δεδομένα αλλά απολύτως απαραίτητα.

Τι σε βοηθά να επανέρχεσαι όταν μια μέρα πάει στραβά;

Η ίδια η δουλειά. Όταν κάτι δεν πηγαίνει όπως το είχα φανταστεί, συνήθως επιστρέφω σε αυτό που με οδήγησε εξαρχής στη δημιουργία: ένα σχέδιο, μια μουσική φράση, ένα κείμενο ή μια πρόβα. Η δημιουργική διαδικασία έχει έναν τρόπο να επαναφέρει την προσοχή σου σε αυτό που πραγματικά έχει σημασία.

Ποιο είναι το πιο δύσκολο «όχι» που έχεις μάθει να λες στη δουλειά σου;

Το πιο δύσκολο «όχι» είναι εκείνο που χρειάζεται να πεις όταν μια συνεργασία ή μια συνθήκη δεν υπηρετεί πλέον το ίδιο το έργο. Στην αρχή της επαγγελματικής πορείας είναι εύκολο να πιστεύεις ότι πρέπει να αποδέχεσαι τα πάντα. Με τον χρόνο όμως καταλαβαίνεις ότι το να λες «όχι» σε κάτι που δεν σέβεται τη δουλειά, τον χρόνο ή τις αξίες σου είναι εξίσου σημαντικό με το να λες «ναι» στις σωστές ευκαιρίες.

Η ζωή μας θα ήταν ομορφότερη αν…

…υπήρχε περισσότερος χώρος για ακρόαση, κατανόηση και ουσιαστική επαφή μεταξύ των ανθρώπων. Κι αν η τέχνη αντιμετωπιζόταν λιγότερο ως πολυτέλεια και περισσότερο ως αναγκαίο μέρος της καθημερινής ζωής. Η τέχνη δεν λύνει όλα τα προβλήματα, αλλά μπορεί να μας βοηθήσει να δούμε τον κόσμο και τον εαυτό μας με μεγαλύτερη ευαισθησία.

Ποια στιγμή της καριέρας σου σε άλλαξε τόσο επαγγελματικά όσο και προσωπικά;

Η πρώτη στιγμή που άλλαξε ουσιαστικά την πορεία μου ήταν η σκηνοθεσία της όπερας L’Incoronazione di Poppea του Monteverdi. Ήταν η πρώτη όπερα που σκηνοθέτησα, ενώ παράλληλα υπέγραψα τη σκηνογραφία και τα κοστούμια της παραγωγής. Μέσα από αυτή τη διαδικασία ανακάλυψα ότι η σκηνοθεσία δεν αποτελούσε απλώς μια παράλληλη δραστηριότητα, αλλά έναν τρόπο να συνθέτω όλες τις διαφορετικές πτυχές της καλλιτεχνικής μου πρακτικής σε ένα ενιαίο όραμα. Χρόνια αργότερα, το Lamento λειτούργησε ως μια στιγμή σύνθεσης όλων αυτών των εμπειριών. Η όπερα, η σκηνογραφία, το κοστούμι, η σκηνοθεσία, η καλλιτεχνική έρευνα και η πολιτισμική κληρονομιά συναντήθηκαν σε ένα έργο που συμπύκνωσε πολλά από τα ερωτήματα που με απασχολούν ως δημιουργό. Η επιλογή του έργου για τη Bucharest Scenography Biennale 2026 είχε ιδιαίτερη σημασία για μένα. Όχι μόνο ως μια τιμητική διεθνή διάκριση, αλλά κυρίως ως επιβεβαίωση ότι μια προσωπική καλλιτεχνική αναζήτηση μπορεί να βρει ανταπόκριση και να συνομιλήσει με ένα διεθνές κοινό. Αν η Poppea ήταν η στιγμή της ανακάλυψης, το Lamento ήταν η στιγμή της σύνθεσης.

Και ποιος παραμένει ο μεγάλος ανεκπλήρωτος επαγγελματικός στόχος σου;

Θα ήθελα να συνεχίσω να δημιουργώ έργα που μπορούν να ταξιδεύουν και να συνομιλούν με διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα. Η διεθνής ανάπτυξη της δουλειάς μου αποτελεί μια σημαντική επιδίωξη, όχι ως αυτοσκοπό, αλλά ως ευκαιρία για ουσιαστικό διάλογο ανάμεσα σε διαφορετικές καλλιτεχνικές παραδόσεις και τρόπους σκέψης. Ταυτόχρονα, εξίσου σημαντικό για μένα είναι να μπορώ να μεταδίδω εμπειρίες και γνώσεις σε νεότερους δημιουργούς. Είτε μέσα από τη διδασκαλία είτε μέσα από την ίδια την καλλιτεχνική πράξη, με ενδιαφέρει να συμβάλλω στη διαμόρφωση νέων καλλιτεχνικών διαδρομών και να εμπνέω άλλους να ανακαλύψουν την τέχνη ως πεδίο έκφρασης, σκέψης και δημιουργίας. Αν ένα έργο μπορεί να ανοίξει έναν νέο ορίζοντα για έναν θεατή ή έναν νέο δημιουργό, τότε έχει ήδη πετύχει κάτι ουσιαστικό.

Φωτογραφίες παράστασης: Μάνος Λιανίδης | Πορτρέτο Τάσου Πρωτοψάλτου: Joacchino Burri