Στην Ελλάδα, το προσδόκιμο ζωής αγγίζει τα 82 χρόνια, ενώ η επιστήμη εξετάζει ήδη το ενδεχόμενο οι επόμενες γενιές να φτάνουν συχνότερα τα 100. Το πραγματικό στοίχημα, όμως, έχει αλλάξει: δεν είναι να παρατείνουμε απλώς τη ζωή, αλλά να διατηρήσουμε την υγεία και τη λειτουργικότητά μας όσο αυτή διαρκεί. Με αυτό ως αφετηρία, κάθισα απέναντι στον Δρ. Στάθη Γκόνο, Διευθυντή Ερευνών στο Ινστιτούτο Χημικής Βιολογίας του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, και ανοίξαμε τη μεγάλη κουβέντα γύρω από τη γήρανση: τι καθορίζουν τα γονίδια και τι ο τρόπος ζωής, πόσο μας επιβαρύνει το χρόνιο στρες και τι συμβαίνει όταν το σώμα μας δεν προλαβαίνει να ακολουθήσει τον ρυθμό της σύγχρονης ζωής.

«Τι αξία έχει να προσθέσουμε χρόνια στη ζωή, αν αυτά δεν συνοδεύονται από υγεία;». Είναι η πρώτη ερώτηση που θέτω στον Δρ. Γκόνο και η απάντησή του βάζει από την αρχή τη συζήτηση στη σωστή της βάση. «Στο τέλος, το ζητούμενο είναι να ζούμε με καλή υγεία. Μας ενδιαφέρει η υγεία και όχι αυστηρά η μακροεπιβίωση», λέει. Στην Ελλάδα, το προσδόκιμο ζωής πλησιάζει τα 82 χρόνια, με τις γυναίκες να φτάνουν κατά μέσο όρο τα 84,4 και τους άνδρες τα 79,4. Αυτή η αύξηση οφείλεται, όπως εξηγεί, σε παράγοντες όπως η ανακάλυψη των αντιβιοτικών και η δραστική μείωση της παιδικής θνησιμότητας. Η Ελλάδα παραμένει μακρόβια χώρα, στην ίδια κατηγορία με την Ιαπωνία και τις σκανδιναβικές χώρες, αν και τα τελευταία χρόνια χάνει έδαφος καθώς χειροτερεύει η ποιότητα ζωής. Σε παγκόσμιο επίπεδο, μάλιστα, υπολογίζεται ότι ένα στα τέσσερα παιδιά που γεννιούνται σήμερα στον ανεπτυγμένο κόσμο θα ζήσει πάνω από 100 χρόνια, με το επίσημα καταγεγραμμένο ρεκόρ μακροζωίας -μια Γαλλίδα που έφτασε τα 120 έτη- να δείχνει πόσο μακριά μπορεί να φτάσει το ανθρώπινο σώμα.

Δυστυχώς, όπως παρατηρεί, τα τελευταία χρόνια της ζωής περνούν συχνά με νοσηρότητα -κάτι που δεν επιβαρύνει μόνο τον ίδιο τον άνθρωπο, αλλά και τα συστήματα υγείας. Το ζητούμενο της σύγχρονης έρευνας για τη γήρανση δεν είναι, λοιπόν, να «νικήσουμε» τον χρόνο, αλλά να μετακινήσουμε όσο πιο κοντά στο τέλος της ζωής την περίοδο της απώλειας λειτουργικότητας, μια λογική που συμπίπτει, εν πολλοίς, με το πλαίσιο του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την «υγιή γήρανση», το οποίο ορίζει την έννοια μέσα από τη διατήρηση της λειτουργικής ικανότητας παρά μέσα από την απλή απουσία ασθένειας.

ΓΟΝΙΔΙΑ Ή ΤΡΟΠΟΣ ΖΩΗΣ;

Ο τρόπος ζωής παίζει καθοριστικό ρόλο. «Η επιλογή είναι στα χέρια μας. Δεν μπορούμε να πούμε απλώς “έχω καλά γονίδια” ή “έχω κακά γονίδια” και να θεωρήσουμε ότι όλα είναι προκαθορισμένα». Εδώ μπαίνει στο παιχνίδι η επιγενετική: δύο άνθρωποι μπορεί να έχουν σχεδόν πανομοιότυπο DNA -κατά 99,9%- και να είναι, ωστόσο, εντελώς διαφορετικοί, επειδή διαφορετικά γονίδια ενεργοποιούνται ή παραμένουν ανενεργά ανάλογα με το περιβάλλον στο οποίο ζουν. «Ο τρόπος ζωής και το περιβάλλον αλληλεπιδρούν με τα γονίδιά μας και διαμορφώνουν τον οργανισμό», συνοψίζει.

ΤΟ ΣΤΡΕΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟ ΣΤΟ ΜΥΑΛΟ

«Η διατροφή, η άσκηση, ο ύπνος, το στρες και, φυσικά, η ψυχολογία». Στο στρες, όμως, στέκεται περισσότερο από οπουδήποτε αλλού. «Ιδιαίτερα το χρόνιο και έντονο στρες είναι ένας βασικός παράγοντας που επιταχύνει τη γήρανση», λέει, διευκρινίζοντας ότι δεν μιλά μόνο για ψυχολογική πίεση. Υπάρχει και το λεγόμενο βιολογικό στρες, όπως οι επιβαρύνσεις που δέχεται ο οργανισμός από το ίδιο το περιβάλλον, ακόμα και από κάτι τόσο απτό όσο οι υψηλές θερμοκρασίες κατά τους θερινούς μήνες. Υπάρχει, βέβαια, και το «καλό» στρες. Μια συνέντευξη για δουλειά: πολύ έντονο άγχος μπορεί να σε μπλοκάρει, αλλά η απόλυτη χαλαρότητα μπορεί εξίσου να μη σε κινητοποιήσει. Χρειάζεται εκείνη η δόση έντασης που φέρνει τον καλύτερο εαυτό μας στην επιφάνεια.

ΜΙΚΡΕΣ ΠΑΥΣΕΙΣ, ΜΕΓΑΛΗ ΔΙΑΦΟΡΑ

«Χρειαζόμαστε παύσεις ξεκούρασης», λέει ο Δρ. Γκόνος, χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα μεσημεριανό ύπνο ή κάποια σύνθετη τεχνική χαλάρωσης. Μπορεί να είναι δέκα λεπτά με κλειστή την πόρτα του γραφείου, χωρίς κινητό και υπολογιστή. Μια μικρή παύση μέσα στην ημέρα αρκεί για να βγει ο οργανισμός, έστω για λίγο, από τη διαρκή εγρήγορση. Στην ίδια λογική εντάσσει και την ανάγκη περιορισμού της έκθεσης σε οθόνες και έντονο φως τις τελευταίες ώρες πριν τον ύπνο.

Ο ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΜΑΣ «ΤΡΕΧΕΙ» ΠΙΟ ΓΡΗΓΟΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ

«Η τεχνολογία έχει διευκολύνει πάρα πολύ τη ζωή μας». Το πρόβλημα, όπως το θέτει, δεν είναι η ίδια η τεχνολογία αλλά η ταχύτητα με την οποία αλλάζει ο κόσμος γύρω μας. «Σήμερα, κάθε δέκα ή είκοσι χρόνια καλούμαστε να ζήσουμε σε ένα διαφορετικό περιβάλλον. Δεν είναι βέβαιο ότι το σώμα μας προλαβαίνει να προσαρμοστεί». Για χιλιάδες χρόνια, το περιβάλλον στο οποίο ζούσε ο άνθρωπος άλλαζε αργά. Σήμερα, μέσα σε μία ή δύο δεκαετίες, αλλάζει ριζικά ο τρόπος που εργαζόμαστε, επικοινωνούμε, ενημερωνόμαστε. «Η ζωή μας έχει επιταχυνθεί τόσο πολύ, που πρακτικά δεν προλαβαίνουμε να προσαρμοστούμε. Και αυτό, στην ουσία, δημιουργεί στρες», εξηγεί, φέρνοντας στο μυαλό την εικόνα της Αλίκης στη Χώρα των Θαυμάτων, που πρέπει να τρέχει όλο και πιο γρήγορα για να μείνει στο ίδιο σημείο.

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΚΙΝΗΣΗ

Στην άσκηση, ο Δρ. Γκόνος δεν αναζητά την πιο απαιτητική προπόνηση, αλλά αυτή που μπορεί πραγματικά να χωρέσει στην καθημερινότητα. Ένα γρήγορο περπάτημα ή ένα ήπιο τρέξιμο αρκούν ως αερόβια άσκηση. Όσο μεγαλώνουμε, όμως, η αερόβια άσκηση δεν αρκεί από μόνη της. Η απώλεια μυϊκής μάζας με την ηλικία -η λεγόμενη σαρκοπενία- είναι σε μεγάλο βαθμό φυσιολογική διαδικασία, όσο κι αν γυμναζόμαστε. Η καλή είδηση είναι ότι η αντίσταση σε αυτή τη φθορά έχει όνομα: προπόνηση ενδυνάμωσης. Ασκήσεις όπως το Pilates, που αξιοποιούν το ίδιο το σωματικό βάρος, μπορούν να βοηθήσουν χωρίς να αυξάνουν τον κίνδυνο τραυματισμού -κάτι που παραμένει προτεραιότητα όσο μεγαλώνουμε.

Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΑΝΗΣΥΧΙΑ ΩΣ ΣΤΑΣΗ ΖΩΗΣ

«Καλό είναι κάθε άνθρωπος, σε οποιαδήποτε ηλικία, να αισθάνεται κοινωνικά απαραίτητος. Ότι κάποιος τον περιμένει». Όσο εργαζόμαστε, αυτή η αίσθηση έρχεται σχεδόν αυτόματα. Μετά τη συνταξιοδότηση, όμως, χρειάζεται να χτιστεί εκ νέου -μέσα από ένα project, μια δραστηριότητα, έναν άνθρωπο που περιμένει να μας δει.

«Ο μεγάλος άνθρωπος είναι αυτός που έχει κλείσει όλες τις πόρτες», μου λέει. Δεν θέλει να μάθει κάτι καινούριο, να βρεθεί σε άγνωστο περιβάλλον, να καταλάβει πώς λειτουργεί κάτι που δεν γνωρίζει. Η νεότητα, αντίθετα, βρίσκεται ακριβώς στην προθυμία να μείνουμε ανοιχτοί. «Είναι δείγμα νεότητας να είμαστε έτοιμοι να αφεθούμε στο καινούριο». «Γέρος είναι ο άνθρωπος που έχει κλείσει όλες τις πόρτες. Νέος είναι αυτός που παραμένει ανοιχτός και δεκτικός στο καινούριο».

ΟΙ ΠΕΡΙΦΗΜΕΣ «ΜΠΛΕ ΖΩΝΕΣ»

Η έρευνα του Δρ. Γκόνου τον έχει οδηγήσει και στις λεγόμενες Blue Zones, τις περιοχές του πλανήτη με ασυνήθιστα υψηλά ποσοστά μακροβιότητας, όπως η Σαρδηνία, η Οκινάουα και η ελληνική Ικαρία. Μέσα από ένα ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα σε δώδεκα χώρες της Μεσογείου, μελετήθηκαν οικογένειες με αδέλφια άνω των 90 ετών. «Χαρτογραφώντας την Ελλάδα, διαπιστώσαμε ότι οι περιπτώσεις μακροβιότητας εμφανίζονταν περισσότερο στην περιφέρεια και όχι στα μεγάλα αστικά κέντρα». Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η αναλογία των δύο φύλων ανάμεσα στους μακρόβιους: ενώ στην υπόλοιπη Ευρώπη αναλογεί περίπου ένας μακρόβιος άντρας σε κάθε έξι με επτά γυναίκες, στην Ελλάδα η αναλογία βρέθηκε γύρω στο ένα προς τρία. Ο Δρ. Γκόνος συνδέει το εύρημα τόσο με τη μεσογειακή διατροφή, που φαίνεται ιδιαίτερα προστατευτική για το ανδρικό καρδιαγγειακό σύστημα, όσο και με κοινωνικούς παράγοντες.

ΤΟ «ΦΑΡΜΑΚΟ» ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΖΩΙΑΣ

Στο ερώτημα αν υπάρχει τελικά ένα «χάπι» για τη μακροζωία, η απάντηση είναι κατηγορηματική. «Κάθε άνθρωπος γερνάει διαφορετικά. Και όχι μόνο κάθε άνθρωπος: κάθε όργανο, κάθε ιστός και κάθε κύτταρο γερνάει διαφορετικά». Αυτό σημαίνει πως δεν μπορεί να υπάρξει μία και μοναδική ουσία που να λειτουργεί το ίδιο σε όλους, και εξηγεί γιατί η σύγχρονη έρευνα στρέφεται όλο και περισσότερο στην εξατομίκευση, μέσα από εξειδικευμένες αναλύσεις βιοδεικτών βιολογικής ηλικίας που αναπτύσσονται και στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. «Άλλο τι λέει η ταυτότητα και άλλο τι λένε τα κύτταρά μας», λέει χαρακτηριστικά, μια διαφορά που μπορεί να φτάσει ακόμα και τα δέκα χρόνια, προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση.

Η ΠΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ

«Η πνευματική δραστηριότητα προστατεύει από την άνοια;» Εδώ ο Δρ. Γκόνος αποφεύγει τις εύκολες βεβαιότητες. «Δεν είναι εύκολη η απάντηση», λέει, θυμίζοντας πως έχουν καταγραφεί περιπτώσεις ανθρώπων εξαιρετικά δραστήριων πνευματικά που ωστόσο ανέπτυξαν άνοια. Αυτό που μπορούμε πραγματικά να κάνουμε είναι να διατηρούμε τον εγκέφαλο ενεργό, αξιοποιώντας αυτό που η επιστήμη ονομάζει πλαστικότητα: την ικανότητά του να βρίσκει εναλλακτικές «διαδρομές» όταν κάποιες νευρωνικές συνδέσεις σταματούν να λειτουργούν όπως πριν -όπως ακριβώς αναζητούμε άλλον δρόμο όταν γίνονται έργα σε αυτόν που συνηθίζουμε. «Χρειάζεται εξάσκηση στο να μπορεί ο εγκέφαλος να μαθαίνει έναν διαφορετικό τρόπο λειτουργίας».

Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΙΝΑΙ ΣΤΑ ΧΕΡΙΑ ΜΑΣ

Στο τέλος, η συζήτηση επιστρέφει εκεί απ' όπου ξεκίνησε. Όχι στην εμμονή με έναν αριθμό χρόνων, αλλά στην ποιότητα όσων μας απομένουν. Ο Δρ. Γκόνος δεν προτείνει ένα μοναδικό πρωτόκολλο ή μια θαυματουργή ουσία. Μιλά για έναν οργανισμό που γερνά με τον δικό του ρυθμό, για επιλογές που διαμορφώνουν αυτή την πορεία, για πρόληψη, κίνηση, ύπνο, διαχείριση του στρες, πνευματική εγρήγορση και, πάνω απ' όλα, για την ανάγκη να παραμένουμε συνδεδεμένοι με τη ζωή. «Πρέπει να είμαστε έτσι μέχρι την τελευταία μέρα της ζωής μας», μου λέει κλείνοντας.

Before you go...

Longevity News

Η νέα εμμονή με τη μακροζωία αποκτά το δικό της high-tech check-up. Η Neko Health, η σουηδική health-tech εταιρεία που ίδρυσαν ο Daniel Ek του Spotify και ο Hjalmar Nilsonne, ετοιμάζεται να ανοίξει στις 24 Σεπτεμβρίου την πρώτη της κλινική στις ΗΠΑ, στο Soho της Νέας Υόρκης. Και το ενδιαφέρον είναι ήδη εντυπωσιακό: 25.000 Νεοϋορκέζοι έχουν μπει στη λίστα αναμονής, ενώ περισσότεροι από 350.000 άνθρωποι παγκοσμίως έχουν εγγραφεί ή περιμένουν για ένα Neko Health Scan. Τι ακριβώς περιμένουν; Ένα περίπου 60λεπτο, μη επεμβατικό και χωρίς ακτινοβολία σκανάρισμα, που συγκεντρώνει εκατομμύρια δεδομένα για την καρδιά, το δέρμα, το αίμα, την κυκλοφορία και τη σύσταση σώματος. Τα αποτελέσματα είναι διαθέσιμα κατά την ίδια επίσκεψη και ακολουθεί συζήτηση με κλινικό γιατρό. Η Neko έχει ήδη πραγματοποιήσει περισσότερα από 100.000 scans σε Σουηδία και Βρετανία και, μετά την αμερικανική πρεμιέρα, σχεδιάζει περαιτέρω επέκταση σε Miami, Washington D.C. και San Francisco. Το ενδιαφέρον γύρω από τη Neko δείχνει κάτι μεγαλύτερο από μια ακόμα τάση: η πρόληψη μετατρέπεται σε καταναλωτική εμπειρία και η μέτρηση της υγείας σε μέρος της σύγχρονης wellness κουλτούρας. Το ερώτημα, βέβαια, παραμένει πόσο από αυτή την τεχνολογία θα μεταφραστεί τελικά σε ουσιαστικά κλινικά οφέλη. www.nekohealth.com

Read & Listen

HUBERMAN LAB

Νευροεπιστήμονας και καθηγητής στο Stanford, ο Andrew Huberman δημιούργησε το Huberman Lab Podcast, εξερευνώντας νευροεπιστήμη, ύπνο, στρες, διατροφή και άσκηση. Ακούστε το σε Spotify, Apple Podcasts και YouTube.

PROTOCOLS: AN OPERATING MANUAL FOR THE HUMAN BODY

Στο πρώτο του βιβλίο, ο Huberman, συγκεντρώνει τη γνώση της σύγχρονης νευροεπιστήμης και την αποκωδικοποιεί σε πρακτικές, επιστημονικά τεκμηριωμένες οδηγίες για τον ύπνο, την ενέργεια, τη λειτουργία του εγκεφάλου, τη σωματική υγεία και την απόδοση. (εκδ. Cornerstone)

OUTLIVE: THE SCIENCE AND ART OF LONGEVITY

Στο Outlive, ο Peter Attia προτείνει μια διαφορετική προσέγγιση στη μακροζωία: το ζητούμενο δεν είναι απλώς να ζήσουμε περισσότερο, αλλά να παραμείνουμε υγιείς και λειτουργικοί για όσο το δυνατόν πιο πολλά χρόνια. Ένα βιβλίο για την πρόληψη και το “healthspan”. (εκδ. Διόπτρα)

The Face Of The Hour

Από επιχειρηματίας της Silicon Valley σε παγκόσμιο σύμβολο της μακροζωίας, ο Bryan Johnson έχει μετατρέψει το σώμα του σε ένα διαρκές προσωπικό πείραμα. Αφού πούλησε την Braintree στην eBay για 800 εκατ. δολάρια, επένδυσε εκατομμύρια στην προσπάθεια να επιβραδύνει τη γήρανση, δημιουργώντας το Blueprint, ένα αυστηρό πρωτόκολλο διατροφής, άσκησης, ύπνου, εξετάσεων και συνεχούς καταγραφής βιοδεικτών. Η ιστορία του έγινε ακόμη πιο γνωστή μέσα από το ντοκιμαντέρ του Netflix, “Don’t Die: The Man Who Wants to Live Forever”, σε σκηνοθεσία του Chris Smith. Η κάμερα τον ακολουθεί στην καθημερινότητά του, στις ιατρικές διαδικασίες και στις ακραίες επιλογές του, αλλά και στη σχέση με την οικογένειά του. Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η ιστορία με τον γιο του, Talmadge: οι δυο τους ακολούθησαν μαζί μέρος του προγράμματος, ενώ ο Johnson υποβλήθηκε και σε ανταλλαγή πλάσματος τριών γενεών, από τον γιο στον ίδιο και από τον ίδιο στον πατέρα του. Το 2026, όμως, το προσωπικό του πείραμα πήρε απρόβλεπτη τροπή. Ο Johnson ανακοίνωσε ότι διαγνώστηκε με αυτοάνοση γαστρίτιδα, μια χρόνια πάθηση κατά την οποία το ανοσοποιητικό επιτίθεται στα κύτταρα του στομάχου. Η διάγνωση, όπως είπε, τον οδήγησε σε μια νέα φάση που αποκαλεί “disease resolution”: ανακοίνωσε μάλιστα ότι ανέλυσε περίπου ένα εκατομμύριο ανοσοκύτταρα, αναζητώντας πιθανές λύσεις. Εδώ εντοπίζεται το πραγματικό ενδιαφέρον της ιστορίας του: τι συμβαίνει όταν η εμμονή με τη μέτρηση της υγείας συναντά τα όρια της ανθρώπινης βιολογίας; Ο Johnson συνεχίζει να υποστηρίζει ότι η συστηματική παρακολούθηση μπορεί να μας βοηθήσει να προλάβουμε ή να αντιμετωπίσουμε νωρίτερα την ασθένεια. Η επιστημονική κοινότητα, ωστόσο, παραμένει επιφυλακτική απέναντι σε αρκετές από τις παρεμβάσεις του και στους ισχυρισμούς περί αναστροφής της γήρανσης.