Με αφορμή τη 15η διοργάνωση του Open House Thessaloniki, οι αρχιτέκτονες και ιδρύτριες Τατιάνα Αναγνωστάρα, Κατερίνα Δουδούμη και Ρενάτα Δούμα θυμούνται πώς ο θεσμός εξελίχθηκε σε ένα πολυαναμενόμενο «ραντεβού» με την αρχιτεκτονική της πόλης.
Η γνωριμία τους με το Open House έγινε στο Λονδίνο, την περίοδο που και οι τρεις σπούδαζαν εκεί. Η περιήγηση σε κτίρια που μέχρι τότε ήξεραν μόνο εξωτερικά και η ανακάλυψη άγνωστων πτυχών της πόλης τις έκαναν να σκεφτούν πως κάτι αντίστοιχο θα είχε ενδιαφέρον και για τη Θεσσαλονίκη.
Μαθαίνοντας να βλέπουμε την πόλη διαφορετικά

Το πρώτο βήμα απαιτούσε επιμονή. Έπρεπε να πείσουν ιδιοκτήτες και διαχειριστές να ανοίξουν τα κτίριά τους, να οργανώσουν ξεναγήσεις, να βρουν εθελοντές και να εξηγήσουν στο κοινό τη νέα αυτήν πρωτοβουλία. «Αυτό που θυμόμαστε πιο έντονα από εκείνη την πρώτη περίοδο είναι ο ενθουσιασμός, αλλά και η αγωνία», αναφέρουν. Δεν υπήρχε βεβαιότητα για την ανταπόκριση. Όταν, όμως, είδαν τον κόσμο να περιμένει στις ουρές, κατάλαβαν πως η πόλη ανταποκρινόταν θερμά. «Εκεί συνειδητοποιήσαμε ότι η Θεσσαλονίκη ήταν έτοιμη να αγκαλιάσει μια τέτοια πρωτοβουλία». Δεκαπέντε χρόνια μετά, το Open House παραμένει για τις ίδιες πηγή χαράς.
Στη μέχρι τώρα πορεία του, ο θεσμός συνέβαλε σε μια διαφορετική προσέγγιση της αρχιτεκτονικής και στο να «κοιτάμε την πόλη μας και τα κτίριά της πιο προσεκτικά», όπως οι ίδιες υποστηρίζουν. Παράλληλα, αναδεικνύει κτίσματα που δεν έχουν περάσει απαραίτητα στην Ιστορία, αλλά αποτελούν μέρος της φυσιογνωμίας της Θεσσαλονίκης. Ένα διαμέρισμα της δεκαετίας του ’60, μια παλιά βιοτεχνία ή ένα σύγχρονο σχολείο μπορούν να έχουν εξίσου ενδιαφέρουσες ιστορίες με ένα εμβληματικό μνημείο.
Πίσω από τις κλειστές πόρτες

Ανάμεσα στις επισκέψεις που οι ίδιες ξεχωρίζουν βρίσκεται το Τεκτονικό Μέγαρο, στο οποίο πριν από το Open House Thessaloniki ελάχιστοι είχαν μπει, αλλά και το Γενί Τζαμί. Το Παλέ ντε Σπορ έχει επίσης ιδιαίτερη θέση, καθώς συνδέεται με παιδικές τους αναμνήσεις. Πέρα από συγκεκριμένα κτίρια, ωστόσο, τη δυνατότητα να γνωρίσει το κοινό τη Θεσσαλονίκη πέρα από τα τοπόσημά της δίνουν και κάποιες παλιές κατοικίες, διαμερίσματα, χώροι εργασίας και σχολεία. «Κάθε διοργάνωση μας υπενθυμίζει ότι, όσο καλά κι αν πιστεύουμε πως γνωρίζουμε μια πόλη, πάντα υπάρχουν πλευρές της που δεν έχουμε ακόμη εξερευνήσει».
Οι κλειστές πόρτες εξακολουθούν να αποτελούν μέρος της γοητείας του θεσμού. «Κάθε χρόνο υπάρχουν πόρτες που προσπαθούμε να ανοίξουμε και δεν τα καταφέρνουμε. Αλλά ίσως αυτό να είναι και μέρος της γοητείας του Open House: ότι πάντα υπάρχει κάτι ακόμη να ανακαλύψουμε». Εξαιρετικά σημαντική είναι και η μεγάλη ομάδα που βρίσκεται πίσω από κάθε διοργάνωση. «Το Open House απαιτεί πολλή δουλειά, χρόνο, υπομονή και συνεργασία. Καθοριστική είναι η συμβολή των εθελοντών, πολλοί από τους οποίους επιστρέφουν κάθε χρόνο. Έχει δημιουργηθεί μια μεγάλη παρέα, με κοινές εμπειρίες, φιλίες και αναμνήσεις», λένε.
Διαφυλάσσοντας την αρχιτεκτονική κληρονομιά

Στην ερώτηση για το πώς η πόλη μπορεί να προστατεύσει την αρχιτεκτονική κληρονομιά της χωρίς να μένει εγκλωβισμένη στο παρελθόν, απαντούν: «Πιστεύουμε πολύ στην επανάχρηση. Η προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς δεν σημαίνει απαραίτητα ότι πρέπει να διατηρούμε τα κτίρια σαν μουσειακά εκθέματα. Αντίθετα, χρειάζονται νέες χρήσεις, προσαρμοσμένες στις σημερινές ανάγκες και με σεβασμό στην ιστορία τους». Τις προβληματίζει η εγκατάλειψη αξιόλογων κτιρίων πριν αναγνωριστεί η αξία τους. «Χρειάζεται μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση, ουσιαστική προστασία και κυρίως ένα όραμα για το πώς αυτά τα κτίρια μπορούν να συνεχίσουν να αποτελούν μέρος της καθημερινής ζωής της Θεσσαλονίκης».
Η κληρονομιά αφορά και στα έργα που διαμορφώνουν τη σημερινή πόλη: η ανάπλαση της ΔΕΘ, το Μουσείο Ολοκαυτώματος, ο σχεδιαζόμενος πύργος στα Κεραμεία Αλλατίνη και η αποκατάσταση των Μύλων Αλλατίνη. «Η αρχιτεκτονική κληρονομιά του μέλλοντος δεν θα είναι αποκλειστικά τα πιο εντυπωσιακά ή πολυτελή κτίρια, αλλά εκείνα που θα καταφέρουν να αφήσουν το δικό τους αποτύπωμα στην πόλη και στη ζωή των ανθρώπων της». Ίσως, σε μερικές δεκαετίες, το Open House να ανοίγει τις πόρτες τους και να αφηγείται μέσα από αυτά την ιστορία της Θεσσαλονίκης στις αρχές του 21ου αιώνα.
Βλέμμα στο μέλλον
Για τα επόμενα χρόνια, θέλουν το Open House Thessaloniki να εξελίσσεται μαζί με τη Θεσσαλονίκη, να αναδεικνύει περιοχές έξω από τις καθιερωμένες διαδρομές και να δίνει χώρο στη σύγχρονη αρχιτεκτονική, τη βιωσιμότητα και την επανάχρηση. Πάνω απ’ όλα, επιθυμούν να διατηρήσει την αίσθηση ότι η αρχιτεκτονική ανήκει σε όλους». Με το βλέμμα στα επόμενα χρόνια, μοιράζονται: «Είναι όμορφο να σκέφτεσαι πόσα έχουμε ζήσει, αλλά ακόμη πιο συναρπαστικό να φαντάζεσαι όλα όσα έχουμε μπροστά μας».
This Year’s New Entries
Γραφεία στο κτίριο της ΠΑΕΓΑ

Μια ενδιαφέρουσα προσέγγιση στη σύγχρονη διαμόρφωση χώρων εργασίας, μέσα σε ένα ιστορικό κτίριο στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης, όπου η αρχιτεκτονική κληρονομιά συναντά τις σύγχρονες ανάγκες εργασίας.
Τέμενος Χαμζά Μπέη «Αλκαζάρ»

Ένα από τα σημαντικότερα οθωμανικά μνημεία της Θεσσαλονίκης, που μετά την αποκατάστασή του επιστρέφει στη ζωή της πόλης ως χώρος πολιτισμού.
Μέγαρο Αλέγρα Εργάς

Μέσα σε ένα μεσοπολεμικό κτίριο, ένας λάτρης του Wes Anderson και των ταξιδιών δημιούργησε το Fandango: έναν ιδιαίτερο κόσμο γεμάτο συμμετρίες, παστέλ χρώματα, ταξιδιωτικές αναφορές και προσωπικά αντικείμενα με νοσταλγική διάθεση.
Έπαυλη Ζαχαράκη

Μια ξεχωριστή διατηρητέα κατοικία στην Καλαμαριά, με εκλεκτικιστικά στοιχεία και πλούσιο αρχιτεκτονικό διάκοσμο, που αναδεικνύεται ξανά μέσα από την αποκατάστασή της.
Μικροκατοικίες στον Βαρδάρη

Ένα πρώην βιομηχανικό κτίριο του 1982 μεταμορφώθηκε στα Peach Dorms, σύγχρονες νεανικές μικροκατοικίες που συνδυάζουν εμφανές σκυρόδεμα, μωσαϊκά δάπεδα, έντονα χρώματα και φύτευση.
Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης

Ένα εμβληματικό ιστορικό κτίριο που, μετά την πρόσφατη αποκατάσταση και ενεργειακή αναβάθμισή του, αναδεικνύει τη σημασία της διατήρησης της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς μέσα από τη συνεχή χρήση της.
Κεντρική φωτογραφία: Τατιάνα Αναγνωστάρα, Κατερίνα Δουδούμη, Ρενάτα Δούμα (αριστερά) & Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης (δεξιά)
