Η λέξη «κληρονομιά» στην Ελλάδα παραπέμπει σχεδόν πάντα στο παρελθόν. Πολύ πιο σπάνια τη συνδέουμε με κάτι που συνεχίζει να εξελίσσεται. Κι όμως, ίσως η πιο ενδιαφέρουσα μορφή πολιτιστικής κληρονομιάς σήμερα να βρίσκεται στα εργαστήρια ανθρώπων που δουλεύουν με τα χέρια, ερευνούν τα υλικά τους, δοκιμάζουν νέες φόρμες και μεταφέρουν μια γνώση αιώνων στο παρόν. Τα τελευταία χρόνια, το craft έχει αποκτήσει διαφορετική θέση στη διεθνή σκηνή. Η άνοδος του collectible design και η στενότερη σχέση του με τη σύγχρονη τέχνη και την αρχιτεκτονική έχουν αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε το χειροποίητο. Η τεχνική γνώση παραμένει η βάση, όμως το ενδιαφέρον στρέφεται πλέον και στην ιδέα, στη χρήση των υλικών, στη διάρκεια και στο αποτύπωμα του δημιουργού πάνω στο αντικείμενο.

Μέσα σε αυτήν τη συγκυρία γεννήθηκε το Nóema, μια νέα διεπιστημονική πολιτιστική πλατφόρμα με πρωτοβουλία της Μαρέβας Γκραμπόφσκι. Η φιλοδοξία της είναι να δημιουργήσει έναν σταθερό χώρο συνάντησης ανάμεσα στη χειροτεχνία, το design, τη σύγχρονη τέχνη, την αρχιτεκτονική και τις αναδυόμενες τεχνολογίες, αναδεικνύοντας τη χειροτεχνία ως μια σύγχρονη δημιουργική πρακτική με διεθνή προοπτική. Η πρώτη δημόσια έκφραση αυτού του οράματος ήταν το Nóema Craft Prize 2026. Περισσότερο από ένα βραβείο, αποτέλεσε μια χαρτογράφηση της σύγχρονης ελληνικής χειροτεχνίας. Εκατοντάδες δημιουργοί από όλη τη χώρα υπέβαλαν έργα από μάρμαρο, ξύλο, πηλό, μέταλλο, ύφασμα και άλλα υλικά, αποκαλύπτοντας ένα δημιουργικό τοπίο πολύ πιο πλούσιο και πολυφωνικό απ’ όσο ίσως αντιλαμβανόμασταν. Οι δεκαπέντε φιναλίστ παρουσιάστηκαν σε έκθεση στο Καπνεργοστάσιο της Βουλής, ενώ το Μεγάλο Βραβείο των 30.000 ευρώ και οι δύο Ειδικές Μνείες κατέστησαν σαφές ότι πρόκειται για έναν θεσμό που φιλοδοξεί να αποκτήσει ουσιαστικό ρόλο και διάρκεια.

Το Nóema έρχεται να καλύψει ένα κενό που υπήρχε για χρόνια στην Ελλάδα. Παρότι η χώρα διαθέτει σπουδαίο δυναμικό στις εφαρμοσμένες τέχνες και νέους δημιουργούς με διεθνή παρουσία, δεν υπήρχε μέχρι σήμερα ένας θεσμός που να αντιμετωπίζει τη χειροτεχνία ως ισότιμο συνομιλητή της σύγχρονης τέχνης και του design. Η σύνθεση της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων αποτυπώνει ήδη τη διεύρυνση του πεδίου: προσωπικότητες από την Ελλάδα και το εξωτερικό, με διαφορετικές διαδρομές στην τέχνη, την αρχιτεκτονική, το design και τον πολιτισμό. Οι Leanne Sacramone, Ειρήνη Γερουλάνου, Βιργινία Ματσέλη, Έλλη Παγκάλου, Εύα Βασλαματζή, Κωστής Βελώνης, Λουκία Θωμοπούλου, Γιώργος Τζιρτζιλάκης, Κώστας Στασινόπουλος, Αγγελική Γιαννακίδου, PierreAlexis Dumas, Τίνα Δασκαλαντωνάκη και Βάνα Ξένου αξιολόγησαν τις συμμετοχές με κριτήρια την πρωτοτυπία της πρότασης, τη συνοχή ανάμεσα στην ιδέα και την εκτέλεση, τη γνώση των υλικών, την τεχνική αρτιότητα και τη διάθεση για πειραματισμό και ρίσκο. «Η χειροτεχνία δεν είναι απλώς μια επίδειξη τεχνικής δεινότητας, είναι η ικανότητα να εμφυσάς νόημα στην άψυχη ύλη, μετατρέποντας το χειροποίητο αντικείμενο σε μια εμπειρία πνευματική, συναισθηματική και βαθιά ανθρώπινη», αναφέρεται χαρακτηριστικά στην κοινή δήλωσή τους για την πρώτη διοργάνωση. 

Όταν ρωτάμε την Τίνα Δασκαλαντωνάκη, μέλος της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων αν μέσα από το Nóema Craft Prize αποκαλύφθηκε μια δημιουργική σκηνή που μέχρι σήμερα παρέμενε σχετικά αθέατη, εκείνη απαντά: «Θα έλεγα όχι. Μέσα από το Nóema, ο στόχος είναι να επανεκκινήσουμε, να διδάξουμε τεχνικές που υπήρχαν στη χώρα μας και αποκοιμήθηκαν. Επιθυμούμε να αναβιώσουμε ό,τι διαβάζουμε στον Όμηρο, ό,τι μαθαίναμε από τις ιστορίες των γιαγιάδων μας. Το Nóema είναι μια πλατφόρμα, η σκέψη της οποίας ξεκίνησε πριν από πολλά χρόνια, γιατί υπάρχει μια “αθέατη δημιουργική σκηνή” που οφείλουμε –έχουμε υποχρέωση, για να είμαι πιο ακριβής– να σπρώξουμε στην επιφάνεια. Η χώρα μας έχει εξαιρετικούς καλλιτέχνες και απύθμενη έμπνευση. Το “σύγχρονο” σαν λέξη έχει μέσα τον χρόνο. Θεωρώ άχρονο το έργο Τέχνης». Δεν θα μπορούσαμε να μην αναφερθούμε σε ποια έργα ξεχώρισε η ίδια και γιατί. «Επιλέγω με το συναίσθημα ό,τι αγγίζει και μου ξυπνάει το κάθε έργο. Λειτουργώ διαισθητικά και, αφού επιλέξω, βλέπω το όνομα του καλλιτέχνη, για να μην επηρεαστώ», ξεκαθαρίζει. «Στο έργο του Γιώργου Βαβάτση μπήκα μέσα στην πολυπλοκότητα του μυαλού του καλλιτέχνη και ταυτίστηκα με το δαιδαλώδες και πολυεπίπεδο έργο που έκανε για εμάς. Με ξάφνιασε το έργο της Βάλιας Καπελετζή - είδα ένα ονειρικό ελληνικό τοπίο ανάμεσα στις ίνες του υφάσματος. Όλοι οι καλλιτέχνες μας είναι εξαιρετικοί. Υπήρχαν, βέβαια, και άλλοι που μου άρεσαν πολύ και ανυπομονώ να τους δούμε του χρόνου».

ΟΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΙ ΜΙΑΣ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

Οι τρεις δημιουργοί που βραβεύτηκαν στην πρώτη διοργάνωση δύσκολα θα μπορούσαν να μοιάζουν μεταξύ τους. Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο αποτέλεσμα του Nóema Craft Prize. Δεν υπάρχει μία αισθητική, ένα υλικό ή μία «σωστή» εκδοχή της σύγχρονης ελληνικής χειροτεχνίας. Ο Κώστας Λαμπρίδης απέσπασε το Μεγάλο Βραβείο, σε αναγνώριση της εξαιρετικής πρωτοτυπίας και της ευρηματικής του προσέγγισης. Η Επιτροπή ξεχώρισε την προσωπική μορφοπλαστική του γλώσσα και τον τρόπο με τον οποίο συνδυάζει τη λειτουργικότητα με την υψηλή αισθητική φιλοδοξία. Ο ίδιος, σπούδασε Μηχανικός Σχεδίασης Προϊόντων και Συστημάτων στη Σύρο και συνέχισε στο Design Academy Eindhoven,ενώ σχεδιάζει και κατασκευάζει έπιπλα και σκηνικά για τον κινηματογράφο και το θέατρο. Το έργο του "It’s Not Enough" δημιουργήθηκε για την ατομική του έκθεση στην Carpenters Workshop Gallery στο Παρίσι, το 2021. Η σύλληψή του ξεκινά από μια φράση του Ettore Sottsass –«η λειτουργικότητα δεν είναι αρκετή»– και από το ερώτημα τι είναι εκείνο που κάνει ένα αντικείμενο πραγματικά συναρπαστικό. Η μορφή παραπέμπει στη διάσημη βιβλιοθήκη Carlton του Sottsass, όμως τα επίπεδα με τα χρώματα δίνουν τη θέση τους σε μια πυκνή σύνθεση από μάρμαρα, πέτρες, τούβλα, χαλκό, ορείχαλκο, μπρούντζο, αλουμίνιο, σίδερο, ελιά, τμήματα παλιών επίπλων, MDF και πλαστικά. Ανάμεσά τους εμφανίζεται ακόμη και η γνώριμη λευκή monobloc καρέκλα των ελληνικών καλοκαιριών, «ένα από τα πιο παρεξηγημένα έπιπλα του σύγχρονου κόσμου», όπως λέει ο ίδιος. «Προσπαθώ να συμπεριλάβω όσο περισσότερα υλικά και όσο περισσότερες υφές μπορώ σε ένα μοναδικό κομμάτι». Στο "It’s Not Enough", αυτή η πληθωρικότητα γίνεται η ουσία του έργου: διαφορετικές ποιότητες, αξίες και καταβολές συνυπάρχουν σε ένα έπιπλο που αρνείται να περιοριστεί στη χρηστικότητά του. Δύο ειδικές μνείες απονεμήθηκαν στη Δήμητρα Κωνσταντινίδη για το έργο "Mother’s Hug, 5+1 stories spoken through the Caryatids" και στη Shekine Naidi για το "Meteorite" – και με τις δύο είχαμε την ευκαιρία να συζητήσουμε λίγο μετά τη βράβευση. Οι τρεις διακρίσεις της πρώτης διοργάνωσης αποτυπώνουν το εύρος μιας σκηνής που δύσκολα χωρά σε μία κατηγορία. Από το έπιπλο και το κέντημα μέχρι τον κετσέ, η τεχνική γνώση αποκτά νέο περιεχόμενο και η ελληνική χειροτεχνία διεκδικεί τη θέση της δίπλα στη σύγχρονη τέχνη και το design. Το Nóema έκανε την πρώτη καταγραφή – το ενδιαφέρον τώρα βρίσκεται στη συνέχεια.

Δήμητρα Κωνσταντινίδη

Κεντώντας το σήμερα

Η βελόνα και η κλωστή μπήκαν στη ζωή της σχεδόν τυχαία. Στο δεύτερο έτος της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών, ένας καθηγητής παρότρυνε τους φοιτητές να πειραματιστούν με διαφορετικά μέσα. Η μητέρα της τής έδωσε ένα μικρό τελάρο, μια βελόνα και μια κλωστή. «Ανακάλυψα ότι μπορούσα να “ζωγραφίσω” με την ίδια εκφραστικότητα, αλλά με έναν εντελώς διαφορετικό και αργό ρυθμό», θυμάται. Αυτή η πρώτη επαφή εξελίχθηκε σε μια βαθιά σχέση με το ύφασμα, που την οδήγησε μέχρι το μεταπτυχιακό πρόγραμμα CRAFT! του Πανεπιστημίου Konstfack στη Σουηδία και, τελικά, στις μεγάλες υφασμάτινες εγκαταστάσεις που δημιουργεί σήμερα. Το έργο που της χάρισε την Ειδική Μνεία στο πρώτο Nóema Craft Prize, το "Mother's Hug, 5+1 Stories Spoken Through the Caryatids", αποτελείται από έξι υφασμάτινους κίονες και ένα υφασμάτινο βιβλίο. Εμπνευσμένο από τις Καρυάτιδες του Ερεχθείου, μετατρέπει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς σε μια εγκατάσταση που μιλά για σύγχρονες κοινωνικές κρίσεις, τον εκτοπισμό, τη φροντίδα και την ευθύνη. Ο θεατής καλείται να εισέλθει στο εσωτερικό των κεντημένων κιόνων και να γίνει μέρος της αφήγησης. «Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν να διαχειριστώ ένα τόσο ισχυρό πολιτισμικό σύμβολο με σεβασμό, χωρίς να φοβηθώ
να του δώσω μια σύγχρονη διάσταση», λέει. Παράλληλα, η ίδια η κατασκευή της εγκατάστασης υπήρξε ένα απαιτητικό εγχείρημα, καθώς κάθε κίονας δημιουργήθηκε εξ ολοκλήρου στο χέρι, ύστερα από μήνες επίμονης εργασίας. Για την ίδια, η διάκριση από το Nóema Craft Prize αποτελεί μια επιβεβαίωση ότι «μια τέχνη τόσο παλιά όσο το κέντημα μπορεί ακόμη να συγκινήσει μέσα από μια σύγχρονη πρακτική».

Shekine Naidi

Ανάμεσα σε δύο πατρίδες

Η σχέση της Shekine Naidi με την τέχνη ξεκινά από τα περσικά παραμύθια του πατέρα της, το τσάι που μάζευε στο βουνό με τη θεία της και τα καλοκαίρια στο χωριό. Μεγαλώνοντας ανάμεσα στον ελληνικό και τον περσικό πολιτισμό, δουλεύει με μαλλί προβάτου, συνεχίζοντας μια γνώση που έφτασε σε εκείνη από την Ελληνίδα γιαγιά της στη Βλάστη, και με τεχνικές περσικού κετσέ, namadmali, που έμαθε στο Ιράν. Μιλήσαμε λίγες ημέρες μετά τη διάκρισή της στο πρώτο Nóema Craft Prize και τη βρήκα στη Βλάστη, στις «Γιορτές της Γης», να δουλεύει πάνω σε ένα μεγάλο συλλογικό έργο από κετσέ μαζί με τους συμμετέχοντες του εργαστηρίου επεξεργασίας μαλλιού και κετσέ που πραγματοποιεί εκεί τα τελευταία τέσσερα χρόνια. Φέτος, ενέπλεξε στη διαδικασία ακόμη και τα άλογα του Ιππικού Ομίλου της περιοχής, ακολουθώντας την παραδοσιακή πρακτική της Ασίας για τη συμπίεση των ινών. «Το ότι πραγματοποιώ αυτήν τη συλλογική πρακτική του κετσέ στη Βλάστη, μια τεχνική που γνώρισα και έμαθα στο Ιράν, ενώ την ίδια περίοδο η περιοχή βρίσκεται ξανά αντιμέτωπη με τον πόλεμο, αποτελεί για εμένα μια πράξη αντίστασης απέναντι στη βία, στη λήθη και την πολιτιστική ισοπέδωση», μου λέει. Το έργο "Meteorite", για το οποίο τιμήθηκε με Ειδική Μνεία στο Nóema Craft Prize, δημιουργήθηκε μέσα στις πρώτες ημέρες της στρατιωτικής σύγκρουσης στο Ιράν, όταν είχε χάσει κάθε επικοινωνία με την οικογένειά της. Οι εικόνες των πυραυλικών επιθέσεων μεταμορφώθηκαν σε μια κοσμική σύνθεση με κομήτες και πεφταστέρια. «Ένιωσα την ανάγκη να μετατρέψω τον φόβο σε κάτι διαφορετικό», λέει. Η κατασκευή απαίτησε αμέτρητες ώρες έντονης χειρωνακτικής εργασίας που εντέλει λειτούργησε ως τρόπος διαχείρισης όσων συνέβαιναν και οδήγησε σε ένα έργο που μιλά για την ανθεκτικότητα και την ελπίδα.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΑΘΗΣ ΜΑΜΑΛΑΚΗΣ COURTESY OF NOEMA

ΔΗΜΟΣΙΕΥΤΗΚΕ ΣΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ GLOW ΣΤΟ ΤΕΥΧΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2026