Κάτι παραπάνω από τρεις ώρες στο Ολύμπιον για την ταινία "DAU" του Ίλια Χρζανόφσκι, παρουσία του ίδιου του Ρώσου σκηνοθέτη αλλά και της δικής μας Μαρίας Ναυπλιώτου. Μια παραγωγή που χρειάστηκε χρόνια για να ολοκληρωθεί και που προκάλεσε συζητήσεις από την πρώτη στιγμή της κυκλοφορίας της.
Γιατί, λοιπόν, όλος αυτός ο «ντόρος» γύρω από το film; Είναι πράγματι ένα τόσο τολμηρό κινηματογραφικό εγχείρημα, όπως όλοι λένε;
Ένας Έλληνας μαέστρος με διεθνή ακτινοβολία, γνωστός για την ασυμβίβαστη καλλιτεχνική του ιδιοσυγκρασία, αναλαμβάνει να ενσαρκώσει μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της επιστήμης του 20ού αιώνα. Και μάλιστα όχι σε μια συμβατική βιογραφική ταινία, αλλά σε κάτι που μοιάζει με κοινωνικό πείραμα. Από μόνο του, αυτό αρκούσε για να μας κινήσει την περιέργεια.
Ο Κουρεντζής πέρα από το πόντιουμ
Το "DAU" έχει ως κεντρικό πρόσωπο τον Λεβ Λαντάου, τον σπουδαίο Σοβιετικό φυσικό που τιμήθηκε με το Νόμπελ Φυσικής το 1962. Η ιστορία του μεταφέρεται σε ένα περιβάλλον όπου η επιστημονική έρευνα, η κρατική επιτήρηση, οι προσωπικές φιλοδοξίες και οι ερωτικές σχέσεις συνυπάρχουν σε μια διαρκή κατάσταση έντασης.
Ο Χρζανόφσκι δεν επιχειρεί να εξωραΐσει την εποχή ούτε να κατασκευάσει έναν συμπαθή ήρωα. Ο δικός του Λαντάου είναι ένας άνθρωπος εξαιρετικής ευφυΐας, με έντονη προσωπικότητα, αντιφάσεις, αδυναμίες και μια βαθιά ανάγκη να ζήσει σύμφωνα με τους δικούς του κανόνες. Το πρόβλημα είναι ότι βρίσκεται σε μια κοινωνία όπου οι κανόνες καθορίζονται από άλλους.
Η επιλογή του Θεόδωρου Κουρεντζή για τον πρωταγωνιστικό ρόλο είναι σίγουρα η πιο ενδιαφέρουσα απόφαση του Χρζανόφσκι - και όχι μόνο λόγω της ελληνικής καταγωγής του. Ο Κουρεντζής έχει μια σκηνική παρουσία που δύσκολα περνά απαρατήρητη. Όποιος τον έχει παρακολουθήσει να διευθύνει ορχήστρα γνωρίζει ότι αντιμετωπίζει τη μουσική ως μια υπόθεση ολοκληρωτικής προσωπικής εμπλοκής. Η ένταση, η πειθαρχία, η εκφραστικότητα, ακόμη και η υπερβολή, αποτελούν αναγνωρίσιμα χαρακτηριστικά του.
Στο "DAU" αυτά τα στοιχεία αποκτούν διαφορετική λειτουργία: Δεν έχουμε απέναντί μας έναν επαγγελματία ηθοποιό που επιχειρεί να αναπαραστήσει με ακρίβεια μια ιστορική προσωπικότητα. Ο Κουρεντζής προσεγγίζει τον Λαντάου μέσα από τη δική του ιδιοσυγκρασία. Η ερμηνεία του έχει στιγμές έντονης εσωτερικότητας, αλλά και μια ιδιότυπη αμηχανία που, αντί να αποδυναμώνει απαραίτητα τον χαρακτήρα, ενισχύει την αίσθηση ότι παρακολουθούμε έναν πραγματικό άνθρωπο και όχι έναν αυστηρά κατασκευασμένο κινηματογραφικό ήρωα.
Ο Χρζανόφσκι φαίνεται να αναζητούσε λιγότερο έναν ηθοποιό που θα μιμηθεί τον Λαντάου και περισσότερο μια προσωπικότητα ικανή να «κατοικήσει» τον κόσμο του. Και ο Κουρεντζής, με όλη την αντισυμβατικότητα που τον χαρακτηρίζει, ανταποκρίνεται σε αυτήν την απαίτηση.
Η Μαρία Ναυπλιώτου και το ελληνικό στοιχείο
Ιδιαίτερη αναφορά αξίζει στη Μαρία Ναυπλιώτου, η οποία υποδύεται τη Μαρία, μια γυναίκα από το ερωτικό παρελθόν του Λαντάου. Η επιστροφή της στη ζωή του φέρνει στην επιφάνεια μια πλευρά του ήρωα που δε σχετίζεται με την επιστημονική του ιδιοφυΐα, αλλά με τις προσωπικές του «εκκρεμότητες».
Η Μαρία Ναυπλιώτου δε χρειάζεται συστάσεις στο ελληνικό κοινό. Έχει διαμορφώσει μια σημαντική πορεία, κυρίως στο θέατρο, με ερμηνείες που καθηλώνουν. Στο "DAU", έστω και η λίγη ώρα που εμφανίζεται είναι αρκετή για να μονοπωλήσει το ενδιαφέρον. Ένα πρόσωπο που φέρνει αντιμέτωπο τον κεντρικό ήρωα με τις προσωπικές του επιλογές, με το παρελθόν του, με εκείνη την πλευρά της ζωής του που δεν μπορεί να ελεγχθεί με τη λογική των μαθηματικών και της φυσικής, αλλά και με τον τόπο καταγωγής του, την Ελλάδα. Η ελληνική γλώσσα έχει επίσης θέση στον πολυγλωσσικό κόσμο της ταινίας, γεγονός που κάνει αμέσως τους θεατές να αισθανθούν πιο οικεία.
Η ιδιοφυΐα δε συνεπάγεται και ηθική ανωτερότητα
Το πιο ουσιαστικό στοιχείο της ταινίας είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζει τον κεντρικό της χαρακτήρα. Ο Λαντάου είναι μια σπουδαία επιστημονική προσωπικότητα, αλλά η ιδιοφυΐα του δεν τον καθιστά αυτομάτως καλύτερο άνθρωπο. Στις προσωπικές του σχέσεις εμφανίζεται αντιφατικός, απαιτητικός, συχνά εγωκεντρικός. Διεκδικεί για τον εαυτό του ελευθερίες που δεν είναι βέβαιο ότι μπορεί να αναγνωρίσει με την ίδια γενναιοδωρία στους άλλους.
Αυτή η πλευρά του χαρακτήρα αποκτά ιδιαίτερη σημασία μέσα στο πολιτικό περιβάλλον της ιστορίας. Ο άνθρωπος που επιδιώκει να απελευθερωθεί από τον κρατικό έλεγχο μπορεί, στην ιδιωτική του ζωή, να αναπαράγει ο ίδιος σχέσεις εξουσίας. Η αντίφαση αυτή είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα από μια απλουστευτική αντιπαράθεση ανάμεσα στον σπουδαίο επιστήμονα και στο καταπιεστικό καθεστώς.
Εδώ ακριβώς η ερμηνεία του Κουρεντζή βρίσκει το πιο ενδιαφέρον πεδίο της. Η ισχυρή προσωπικότητά του ταιριάζει σε έναν χαρακτήρα που γοητεύει αλλά και δυσκολεύει τους ανθρώπους γύρω του, που δεν επιτρέπει εύκολα στον θεατή να αποφασίσει αν τον συμπαθεί ή τον απορρίπτει.
Το μεγάλο πείραμα του Χρζανόφσκι
Για να κατανοήσει κανείς το "DAU", πρέπει να γνωρίζει ορισμένα πράγματα για τον τρόπο με τον οποίο δημιουργήθηκε. Ο Ίλια Χρζανόφσκι ξεκίνησε το εγχείρημα το 2006, με αφετηρία την πρόθεση να γυρίσει μια ταινία για τον Λεβ Λαντάου. Στην πορεία, το σχέδιο εξελίχθηκε σε κάτι πολύ μεγαλύτερο: κατασκευάστηκε ένας ολόκληρος κόσμος που αναπαριστούσε τη σοβιετική πραγματικότητα, με χώρους εργασίας, κατοικίες, κανόνες συμπεριφοράς και μια καθημερινότητα σχεδιασμένη ώστε οι συμμετέχοντες να βιώνουν τις συνθήκες της εποχής.
Αυτή η μέθοδος παραγωγής έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις και ερωτήματα σχετικά με τα όρια της καλλιτεχνικής δημιουργίας, την ψυχολογική πίεση και τις συνθήκες υπό τις οποίες εργάστηκαν οι συμμετέχοντες. Έτσι, λοιπόν, η κινηματογραφική πρωτοτυπία δεν απαλλάσσει έναν δημιουργό από την υποχρέωση να λογοδοτεί για τις μεθόδους του.
Από την άλλη πλευρά, η ίδια η ταινία παρουσιάζει αναμφισβήτητο ενδιαφέρον ως κινηματογραφικό αποτέλεσμα. Η ανασύσταση της σοβιετικής πραγματικότητας είναι όντως εντυπωσιακή. Οι χώροι, τα αντικείμενα, οι ανθρώπινες συμπεριφορές και οι σχέσεις εξουσίας συγκροτούν έναν κόσμο που δε θυμίζει ένα συνηθισμένο σκηνικό μιας παραγωγής. Εκείνο που σίγουρα ξεχωρίζει είναι η επιμονή του σκηνοθέτη να αφήνει τις σκηνές να εξελίσσονται χωρίς να παρεμβαίνει διαρκώς για να καθοδηγήσει το συναίσθημα του θεατή. Η κάμερα παρατηρεί, πολλές φορές επίμονα, ακόμη και όταν αυτό που καταγράφει γίνεται δυσάρεστο ή φαινομενικά ασήμαντο.
Τελικά, αξίζει να δει κανείς το "DAU";
Η δική μας απάντηση είναι «ναι», με μια επιφύλαξη: πρέπει να γνωρίζει τι πρόκειται να παρακολουθήσει. Πρόκειται για ένα μεγάλο κινηματογραφικό πείραμα, με ισχυρές στιγμές, αδυναμίες, προκλήσεις και μια διαρκή αίσθηση ότι ο δημιουργός του ενδιαφέρεται περισσότερο να διερευνήσει τα όρια της κινηματογραφικής εμπειρίας παρά να αφηγηθεί μια ιστορία με συμβατικούς όρους.
Και σίγουρα το σημαντικότερο στοιχείο είναι πως είδαμε τον Θεόδωρο Κουρεντζή σε έναν ρόλο που κανείς δε θα μπορούσε να θεωρήσει αναμενόμενο και τη Μαρία Ναυπλιώτου να συμμετέχει σε μια παραγωγή με ξεχωριστό διεθνές εκτόπισμα. Δύο Έλληνες καλλιτέχνες σε μια ταινία που, ανεξάρτητα από την τελική κρίση του καθενός, έχει τη δική της θέση στις συζητήσεις γύρω από το σινεμά.
Main photo: Phenomen IP, 2019
