Η Αθήνα είναι μια πόλη που δύσκολα χωρά σε έναν ορισμό. Η αύρα της, η ιστορία της, ο σύγχρονος πολιτισμός της και οι γωνιές της είναι κάποια από τα πράγματα που την βάζουν στην καρδιά μας. Το ίδιο και η αρχιτεκτονική της. Οι πολυκατοικίες της, οι πυκνοδομημένες γειτονιές, οι μικρές αρχιτεκτονικές εκπλήξεις και οι αντιθέσεις της συνθέτουν ένα αστικό τοπίο που συχνά περιγράφεται ως άναρχο ή αποσπασματικό.

Τι συμβαίνει, όμως, όταν αντί να σταθούμε σε αυτή την εικόνα, επιχειρούμε να αναζητήσουμε τους μηχανισμούς που την παρήγαγαν;

Αυτό ακριβώς διερευνούν ο αρχιτέκτονας Πλάτων Ησαΐας και ο φωτογράφος Γιώργης Γερόλυμπος στο “Athens as a Project”, την έκδοσή τους από τον γερμανικό εκδοτικό οίκο Hatje Cantz. Καρπός μιας συνεργασίας που αναπτύχθηκε σε βάθος πενταετίας, το βιβλίο φέρνει σε διάλογο την αρχιτεκτονική ανάλυση, τον σχεδιασμό και τη φωτογραφία, προσεγγίζοντας την Αθήνα ως μια πόλη που διαμορφώθηκε μέσα από συγκεκριμένες κοινωνικές ανάγκες, οικονομικές συνθήκες και πολιτικές αποφάσεις.

Στο επίκεντρο βρίσκεται η πολυκατοικία, το γνώριμο στοιχείο του αθηναϊκού τοπίου, το οποίο εδώ αποκτά μια διαφορετική ανάγνωση. Πέρα από την αρχιτεκτονική της μορφή, αποκαλύπτει έναν ολόκληρο τρόπο οργάνωσης της κατοικίας και της αστικής ζωής, με συνέπειες που εξακολουθούν να επηρεάζουν την καθημερινότητα. Μέσα από ιστορικές αναφορές, σχέδια και φωτογραφίες, οι δύο δημιουργοί επιχειρούν να κατανοήσουν πώς τα επιμέρους κτίρια, οι ιδιωτικοί χώροι και οι μικρές κλίμακες συνθέτουν τη μεγάλη εικόνα της πόλης.

Με αφορμή αυτό το νέο εγχείρημα, συνομιλούμε μαζί τους για την Αθήνα που γνωρίζουμε και εκείνη που δεν έχουμε ακόμη μάθει να βλέπουμε, για την πολυκατοικία ως κοινωνικό αποτύπωμα και για τη δυνατότητα της αρχιτεκτονικής να αφηγηθεί μια διαφορετική ιστορία της σύγχρονης ελληνικής μητρόπολης.

Η Αθήνα πέρα από την εικόνα της

Πότε καταλάβατε ότι η Αθήνα δεν ήταν απλώς το αντικείμενο της έρευνάς σας, αλλά το ίδιο το project;

Για πολλά χρόνια, δουλεύαμε παράλληλα πάνω στην Αθήνα, μέσα από καλλιτεχνικές, ερευνητικές, συγγραφικές, σχεδιαστικές και εκπαιδευτικές δραστηριότητες. Η φιλία μας και οι κοινές μας αφετηρίες μάς έφεραν κοντά, οδηγώντας σε μια συνεργασία που διήρκεσε περισσότερο από πέντε χρόνια. Ξεκινήσαμε ανταλλάσσοντας σκέψεις, εικόνες και σχέδια, με στόχο να αναπτύξουμε μια κοινή γλώσσα κατανόησης και παρουσίασης της πόλης, ξεπερνώντας τα όρια που συχνά διαχωρίζουν την αρχιτεκτονική από τη φωτογραφία. Κρίσιμες σε αυτή τη διαδικασία ήταν οι αποφάσεις γύρω από τα μέσα αναπαράστασης, το ύφος του σχεδιαστικού υλικού και τη σύνθεση των φωτογραφιών. Πιστεύουμε ότι καταφέραμε να αναδείξουμε ισότιμα τις προσεγγίσεις μας και να λειτουργήσουμε συμπληρωματικά.

Στο βιβλίο αντιμετωπίζετε την πολυκατοικία ως αποτέλεσμα συγκεκριμένων πολιτικών και οικονομικών συνθηκών. Τι αποκαλύπτει για την ελληνική κοινωνία ο τρόπος με τον οποίο χτίσαμε την πόλη μας;

Η πολυκατοικία αποτελεί μια σύνθετη κοινωνική, οικονομική, χωρική, πολεοδομική και αρχιτεκτονική απάντηση στις δημογραφικές, γεωγραφικές και πολιτικές μεταβολές που γνώρισε η ελληνική κοινωνία από τον Μεσοπόλεμο και μετά, ιδιαίτερα μετά το τέλος του Εμφυλίου. Σε ένα περιβάλλον όπου απουσίαζε μια συστηματική κρατική πολιτική για τη στέγαση, ο μηχανισμός αυτός διαμορφώθηκε ως ένας τρόπος κάλυψης των στεγαστικών αναγκών. Σταδιακά, απορρόφησε άλλες μορφές πρόσβασης στην κατοικία και κατασκευής, με αποτέλεσμα η Αθήνα, όπως και πολλές ελληνικές πόλεις, να συγκροτείται σχεδόν αποκλειστικά από πολυκατοικίες.

Η κυριαρχία αυτού του μοντέλου αποκαλύπτει τις τεράστιες ανάγκες στέγασης των νέων κατοίκων των αστικών κέντρων, αλλά και μια ιδιαίτερη εξοικείωση με τρόπους κατασκευής που συνδυάζουν το αυτοσχέδιο και το αποσπασματικό με τη βιομηχανική παραγωγή. Παράλληλα, οδήγησε στην κυριαρχία του ιδιωτικού στην πόλη, αφήνοντας συχνά τον κοινόχρηστο και συλλογικό χώρο σε δεύτερη μοίρα.

Υπάρχει μια Αθήνα που γνωρίζετε προσωπικά και μια Αθήνα που γνωρίσατε μέσα από αυτή την έρευνα; Σε ποιο σημείο οι δύο αυτές πόλεις συναντήθηκαν ή συγκρούστηκαν;

Η καθημερινότητα, οι μνήμες, και οι εμπειρίες του καθενός μας σε μια πόλη σαν την Αθήνα ξεπερνούν κατά πολύ το πλαίσιο ή το περιεχόμενο μιας έρευνας ή ενός βιβλίου. Ωστόσο, πιστεύουμε ότι η αγάπη μας για αυτή είναι εμφανής από τον τρόπο που την παρουσιάζουμε στην έκδοση.

Αν κάποιος που ζει στην Αθήνα χωρίς να έχει ιδιαίτερη σχέση με την αρχιτεκτονική άνοιγε το “Athens as a Project”, ποια αλλαγή στον τρόπο που κοιτάζει την πόλη θα θέλατε να του προκαλέσει;

Ελπίζουμε να μπορέσει να αντιληφθεί την Αθήνα σαν μια σύγχρονη μητρόπολη, με ιδιαίτερα ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά. Να βρει σε αυτήν μια δίκαιη κριτική παρουσίαση του ρεαλισμού και της πυκνής ομορφιάς της, αντί της συχνά αρνητικής εικόνας που τη χαρακτηρίζει.

Μετά από τόση έρευνα, παρατήρηση και επιστροφή στα ίδια αστικά τοπία, άλλαξε ο τρόπος με τον οποίο βιώνετε εσείς οι ίδιοι την Αθήνα; Υπάρχει κάτι καθημερινό που πλέον δεν μπορείτε να προσπεράσετε χωρίς να το παρατηρήσετε;

ΓΓ: Η φωτογραφική ερμηνεία της Αθήνας έγινε στην κυριολεξία μέσα από τη σύνδεση πολλών λήψεων με ισχυρό τηλεφακό σε μία τελική εικόνα. Κατ’ αυτόν τον τρόπο μπορεί να δει κανείς λεπτομέρειες από τη μεγάλη κλίμακα της πόλης και πλέον, αυτό είναι ακριβώς που δεν μπορώ, μεταφορικά, να ξεπεράσω: ότι ο μικρός, προσωπικός και ιδιωτικός κόσμος του καθενός, συντιθέμενος με αυτόν που ζει δίπλα του, δημιουργεί την πόλη. Η Αθήνα είναι ο κοινός μας τόπος και η πόλη είμαστε εμείς.

ΠΗ: Έχοντας σχεδιάσει την Αθήνα και το λεκανοπέδιο πάρα πολλές φορές και σε διαφορετικές κλίμακες, όταν φτάνω με το αεροπλάνο σχεδόν τη «μετράω», καθώς ανοίγονται μπροστά μου, ασυνείδητα, αυτές οι κρίσιμες χαρτογραφήσεις. Τη βλέπω σαν ένα κολάζ εκατοντάδων θραυσμάτων και αρχιτεκτονικών micro-pixels.

Ποιο αθηναϊκό κτίριο - όχι απαραίτητα διάσημο ή «σημαντικό» αρχιτεκτονικά - θα επιλέγατε ο καθένας σας ως ένα μικρό πορτρέτο της πόλης;

ΓΓ: Αν και δεν το συμπεριλάβαμε στο βιβλίο, ακριβώς λόγω της εμβληματικότητά της, το κτίριο που εκπροσωπεί την Αθήνα για μένα περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο είναι η πολυκατοικία με τους λευκούς γραμμικούς εξώστες του Ηλία Σκρουμπέλου στη συμβολή των οδών Ηρώδη του Αττικού και Βας. Κωνσταντίνου.

ΠΗ: Πέρα από την παραπάνω, έχω μια ιδιαίτερη αγάπη για την πολυκατοικία του Αλέξανδρου Πατσούρη στη συμβολή των οδών Διδότου και Δελφών. Ο τρόπος που στέκεται σε αυτή τη μικρή γωνία της πόλης, η δομή του, η σχέση του με τα γειτονικά κτίρια, η κλίμακα και η αστικότητά του, η σεμνότητα, αλλά και η αυτοπεποίθηση που εκπέμπει, με συγκλονίζει. Είναι ένα κτίσμα όσο ελληνικό και αθηναϊκό γίνεται, αλλά ταυτόχρονα, απολύτως διεθνές. Ένα κτίριο «ακομπλεξάριστο» και αγέραστο, αν και 40 ετών πια. Κατά τη γνώμη μου, συμπυκνώνει μια αύρα της πόλης και της πυκνής καθημερινότητάς της με αριστοτεχνικό τρόπο.

Αν το Athens as a Project δεν ήταν το τέλος μιας έρευνας αλλά η αρχή ενός επόμενου project, τι θα εξετάζατε τώρα; Τι έχει μείνει ακόμη αόρατο ή αδιάβαστο;

Το βιβλίο ορίζει με πολύ σαφή τρόπο το χρονικό πλαίσιο που εξετάζει. Όπως έχουμε σημειώσει και αλλού, τα τελευταία χρόνια συντελούνται ραγδαίες μεταβολές στην Αθήνα, τόσο με μεγάλες πολεοδομικές αναπτύξεις, όσο και με μεμονωμένα κτίρια που απαντούν σε συχνά αμφιλεγόμενες επενδυτικές κινήσεις, ή νέες μορφές κατοίκησης, όπως η βραχυχρόνια μίσθωση. Αυτά τα φαινόμενα χρίζουν ιδιαίτερης μελέτης, που όμως μοιάζει αρκετά δύσκολη να γίνεται συγχρονικά με αυτές τις επιθετικές ανακατατάξεις.

Αν έπρεπε να αφήσετε για λίγο την αρχιτεκτονική και να φωτογραφίσετε μόνο τη ζωή που συμβαίνει ανάμεσα στα κτίρια, τι θα θέλατε περισσότερο να κρατήσετε από τη σημερινή Αθήνα ως εικόνα;

Γ.Γ. Η εξαιρετική αυτή ερώτηση απαντάται μέσω της αρχιτεκτονικής και όχι ελλείψει της: ξεκίνησα στην φωτογραφική μου πορεία το 1994 όταν βρέθηκα σε μια φοιτητική εστία στο Παρίσι, όπου κάθε φοιτητής είχε το ίδιο ακριβώς δωμάτιο των 9 τ.μ. Κι όμως, ο καθένας το είχε μετατρέψει σε κάτι εντελώς διαφορετικό, ανάλογα με τα έθιμα και τις προτιμήσεις του. Για παράδειγμα, ένας φίλος από τη Γερμανία επέλεξε λιτά έπιπλα, ενώ άλλοι από το Μαρόκο τοποθέτησαν πολύχρωμα χαλιά. Αν συνέχιζα αυτό το project με ένα επόμενο κεφάλαιο θα έκανα «πορτραίτα» των ιδιοκτητών και των ενοίκων, φωτογραφίζοντας τα διαμερίσματα που έχουν διαμορφώσει οι ίδιοι.

Φωτογραφίες: Γιώργης Γερόλυμπος